صلوات جمع «صلاة» است. [١] صلاة به معانى دعا، استغفار و ثنا آمده است. مقصود از صلوات خدا بر انبيا و صالحان، ستايش نيك و به نيكى ياد كردن از آنان است. [٢] برخى صلوات از ناحيه خدا را به مغفرت‌ و رحمت و ثنا و كرامت، و صلوات ملائكه را به دعاى آنان معنا كرده‌اند. [٣] در روايتى از امام صادق عليه السلام قريب‌ به همين مضمون نقل شده است. [٤] واژه‌هاى مورد استفاده در مدخل، «صلّ»، «صلوات»، «صلوا» و «يصلون» است.

صلوات بر آل‌محمّد صلى الله عليه و آله‌

١. مؤمنان، موظّف به فرستادن صلوات بر آل‌محمّد صلى الله عليه و آله، در پى ذكر صلوات بر پيامبر صلى الله عليه و آله:

إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ‌ ... [٥]

احزاب (٣٣) ٥٦

نيز--) همين مدخل، صلوات بر محمّد صلى الله عليه و آله‌

صلوات بر انفاق‌گران‌

--) همين مدخل، صلوات محمّد صلى الله عليه و آله‌

صلوات بر باديه‌نشينان مؤمن‌

--) همين مدخل، صلوات محمّد صلى الله عليه و آله‌

صلوات بر صابران‌

٢. صلوات خداوند بر صابرانِ در سختيها و ناملايمات، جلوه‌اى خاصّ از رحمت الهى:

وَ لَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْ‌ءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَ الْأَنْفُسِ وَ الثَّمَراتِ وَ بَشِّرِ الصَّابِرِينَ‌ أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ رَحْمَةٌ ... [٦]

بقره (٢) ١٥٥ و ١٥٧

٣. درود و صلوات خداوند به صابران، به دليل شكيبايى در برابر ناملايمات:

... وَ بَشِّرِ الصَّابِرِينَ‌ الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ‌ أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ‌ ....

بقره (٢) ١٥٥-/ ١٥٧

[١]

[٢] ١ و. ترتيب‌العين، ج ٢، ص ١٠٠٦، «صلو»

[٣] . مجمع‌البيان، ج ٧-/ ٨، ص ٥٦٨

[٤] . الميزان، ج ١، ص ٣٨٤

[٥] . پس از نزول آيه ياد شده از رسول‌خدا صلى الله عليه و آله پرسيده شد: كيفيّت صلوات بر شما چگونه است؟ حضرت فرمود: بگوييد: الّلهم صلّ على‌ محمّد و آل‌محمّد كما صلّيت على‌ ابراهيم و آل ابراهيم .... (مجمع‌البيان، ج ٧-/ ٨، ص ٥٧٩) در برخى متون تفسيرى اهل‌سنّت، كيفيّت صلوات بر پيامبراكرم صلى الله عليه و آله چنين آمده است: اللهم صل على محمد و على آل محمد و ذريته كما صليت على ابراهيم و بارك على محمد و على آل محمد و ذريته كما باركت على ابراهيم فى العالمين انك حميد مجيد (تفسير التحريروالتنوير، ج ١١، جزء ٢٢، ص ٩٨) و در برخى منابع آنان چنين آمده است: اللهم صل على محمّد و على آل محمّد كما صليت على ابراهيم انّك حميد مجيد اللهم بارك على محمّد و على آل محمّد كما باركت على ابراهيم انّك حميد مجيد. (التّفسير المنير، ج ٢٢، ص ٩٧)

[٦] . مقصود از صلوات از سوى خدا، توجّه و رحمت خداوند نسبت به بنده است. منظور از رحمت در قرآن، عطيه مطلقه الهيّه و موهبت عام ربّانى است ... از جمله عطيه‌ها و موهبتهاى خداوند صلوات اوست. صلوات، نوع خاصّى از رحمت است. (الميزان، ج ١، ص ٣٦١) بنا بر اين «و رحمة» ذكر عام پس از خاص (صلوات) است. در روايتى از امام صادق عليه السلام نقل شده: صلوات از سوى خداوند، رحمت و از سوى ملائكه، تزكيه و از طرف مردم، دعاست. (الميزان، ج ١، ص ٣٨٤)