از یک سلسله حوادث واقع نشده به قلم کسی که حاضر نبوده " . از یک‌ روزنامه‌نگا ر این طنز نقل شده که " واقعیات مقدس‌اند اما عقیده آزاد است " . برخی دیگر در این حد بدبین نیستند ، اما ترجیح داده‌اند که در تاریخ ، فلسفه شک را بپذیرند .
کتاب تاریخ چیست از " پروفسور سرجرج کلارک " نقل می‌کند که : " . . . معرفت گذشته پس از آنکه توسط یک یا چند مغز بشری تصفیه شده‌ ، به ما رسیده است ، بنابراین حاوی ذرات بسیط و جامد تغییرناپذیر نیست‌ . پژوهش در این رشته بی‌پایان می‌نماید و به همین جهت پاره‌ای محققان‌ ناشکیبا به فلسفه شک پناه برده‌اند یا دست کم به این عقیده توسل جسته‌اند که چون در تمام قضاوتهای تاریخی پای افراد و عقاید شخصی در میان است ، اعتبار یکی به اندازه دیگری است و حقیقت تاریخی عینی وجود ندارد " [١] .
حقیقت این است که هر چند نمی‌توان به طور دربست حتی به نقلهای راویان‌ موثق اعتماد کرد ، اما اولا تاریخ یک سلسله مسلمیات دارد که از نوع‌ بدیهیات در علوم دیگر به شمار می‌رود و همان مسلمیات خود می‌تواند مورد تجزیه و تحلیل محقق قرار گیرد ، ثانیا محقق با نوعی اجتهاد می‌تواند صحت‌ و عدم صحت برخی نقلها را در محل نقد قرار دهد و نتیجه‌گیری کند . امروز می‌بینیم که بسیاری از مسائل که در دوره‌هایی شهرت زائدالوصفی پیدا کرده‌اند ، پس از گذشت چند قرن ، محققان بی‌اعتباری آنها را مانند آفتاب‌

[١] تألیف‌ای . اچ . کار ، ترجمه حسن کامشاد ، ص [٨]