الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب اول مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٨٢ - تحقيق در حرف يا اسم بودن قسم سوم از«اذ»

نتيجه عملش در « اذ » منتفى است.

و همچنين نميتوان آنرا ظرف براى « مشتركون » قرار داد زيرا معمول خبر حروف مشبهه بالفعل بر نفس حروف مقدّم نميشود مضافا باينكه معمول صله بر موصول جايز نيست مقدّم گردد از اين گذشته اشتراك معذّبين با شيطان در آخرت بوده نه در زمان ظلم كه دنيا باشد.

بيان رفع اشكال‌

مصنّف گويد:

بنابر قول اوّل كه « اذ » حرف بوده و معناى علّت از لفظ استفاده شود البته اشكال در آيه مرتفع بوده بخلاف قول دوّم كه « اذ » ظرف باشد و تعليل از معناى كلام استفاده گردد چه آنكه اشكال طبق اينقول همچنان بقوّت خود باقيست زيرا اگر آيه را طبق قول دوّم اينطور مقدّر بگيريم:

لن ينفعكم اليوم وقت ظلمكم الاشتراك فى العذاب.

هرگز تعليل از آن استفاده نميشود بخاطر آنكه زمان دو فعل يعنى « عدم نفع» و « ظلم » مختلف است، وقت عدم نفع آخرت و زمان « ظلم » دنيا مى‌باشد و بدين ترتيب اشكال سابق الذكر يعنى عدم جواز بدل بودن « اذ » از « اليوم » باقى ميماند پس براى رفع اين اشكال مجبوريم قول اوّل را پذيرفته و بگوئيم « اذ » ظرف نبوده بلكه حرف تعليل مى‌باشد.

شرح‌

قوله: يومئذ تحدّث اخبارها: آيه (٤) از سوره زلزله.

تجزيه و تركيب‌

يوم: اسم، ظرف، مضاف، متعلّق به « تحدّث » .

اذ: مضاف‌اليه.