الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب اول مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٧٦ - انتقادات مصنف به كلام زمخشرى

كلمه « اذا » چون خبر است محلّا مرفوع مى‌باشد.

بهر صورت طبق اين احتمال تقدير آيه چنين ميشود:

لمن منّ اللّه على المؤمنين وقت بعثه.

پايان كلام زمخشرى‌

انتقادات مصنّف به كلام زمخشرى‌

مصنّف گويد:

مقتضاى وجه دوّم اينستكه « اذ » مبتداء باشد در حاليكه از ادباء سراغ نداريم كسى را كه باين معنا قائل باشد.

انتقاد ديگر بر زمخشرى آنستكه: وى براى تثبيت و تصحيح اين وجه مثال « اخطب ما يكون ... » را بعنوان نظير محلّ بحث آورد در حاليكه اين تنظير هيچ مناسبتى با محل كلام ندارد زيرا سخن ما در « اذ » بوده نه « اذا » و حقّش اين بود كه مثال را « اخطب ما يكون الامير اذ كان قائما» مى‌آورد چه آنكه در اينمثال هم ميتوان « اذ » آورد و هم « اذ » زيرا در هردو صورت معناى مراد افاده ميشود.

انتقاد ديگر بر زمخشرى آنستكه: از ظاهر كلام وى استفاده ميشود كه مثال مذكور بهمان نحوى كه ايشان آورده گفته ميشود در حاليكه مشهور بين ادباء آنستكه خبر در آن واجب الحذف بوده و بايد آنرا باين نحو « اخطب ما يكون الامير قائما» ذكر نمود.

و همچنين مشهور بين ادباء آنستكه « اذا » در مثال مزبور محلّا منصوب است نه مرفوع و اين انتقاد ديگرى است بايشان.

ولى در عين حال عبد القاهر اجازه داده است كه « اذا » در محلّ رفع باشد و براى تصحيح اين گفتار بقول برخى از اهل لسان متمسّك شده كه مى‌گويند:

اخطب ما يكون الامير يوم الجمعة (برفع يوم) لذا زمخشرى « اذ » را بر « اذا » قياس نموده و مبتداء را بر خبر يعنى « اذ » را بر « اذا » .

قوله: او مضافا اليها: ضمير در « اليها » به « اذ » راجع است يعنى « اذ » مضاف‌اليه‌