الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب اول مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٣٢٠ - شرح و توضيح الفاظ بيت متنبى شاعر

« حيث » واقع شود و بدين ترتيب معناى مصراع دوّم آنستكه:

اذ الضياء حاصل فى كلّ موضع حصلت فيه بدلا من الظلام (زيرا نور و روشنائى وجود دارد در هر مكانى كه تو در آن مكان باشى و اين نور بدل و عوض از تاريكى مى‌باشد).

اذما

كلمه « اذما » از ادات شرطى بوده كه دو فعل را جزم مى‌دهد.

اينكلمه از نظر سيبويه حرف بوده و بمنزله « ان » شرطيّه مى‌باشد. و بعقيده مبرّد و ابن سرّاج و فارسى ظرف بوده و عمل جزم آن قليل و نادر مى‌باشد نه آنكه ضرورت مقتضى آن باشد.

ولى بعضى از ادباء با اينكلام مخالفت كرده و عمل جزم را حمل بر ضرورت كرده‌اند.

شرح‌

قوله: على انّه حرف جرّ: بنابراين همزه قبل از آن از ادات استفهام مى‌باشد.

مؤلف گويد:

وجه مكسور بودن « نون » طبق قول اينقائل كه آنرا حرف جرّ قرار داده آنستكه چون التقاء ساكنين بين « نون » و « زاء » ازديارك واقع ميشود اوّل يعنى نون را مكسور مى‌كنيم.

قوله: و فى متعلقة به: يعنى كلمه « فى » با مجرورش متعلّق است به « ازديارك » .

قول: لانّ المعنى انّهم آمنوا دائما: يعنى در امان بودن رقباء مقيّد به « فى الدجى» نبوده بلكه مطلق و بطور دوام مى‌باشد لاجرم نميتوان جار و مجرور را متعلّق به « امن » قرار داد بخلاف « ازديارك » كه مقيّد است به « فى الدجى» از اينرو ظرف بايد بآن متعلّق باشد.

قوله: آمنون ان تزورى فى الدجى: يعنى دائما رقيبان در امانند از اينكه تو را در تاريكى زيارت كنند.