الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب اول مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٣١٣ - جواب اخفش از استدلال به بيت ابى ذؤيب

بجانب ما بگردان.

تقدير آن: نحن الاولى عرفوا مى‌باشد.

و بهر صورت از دو اشكال مذكور كه بگذريم اشكال ديگر به كلام اخفش آنستكه:

وى نيز قبول دارد بعد از حذف مضاف‌اليه « تنوين » بعنوان عوض از مضاف‌اليه آورده شده و عوض نازل منزله معوّض است پس گويا مضاف‌اليه مذكور است.

و نيز ميتوان مقاله اخفش را با بيت ابى ذؤيب الهذلى رد كرد، وى گفته است:

يعنى: اى دل مجروح و حزين نهى كردم تو را از طلب نمودن امّ عمرو در حاليكه متلبّس بعافيت و سلامت بودى و اكنون نيز سالم و صحيح مى‌باشى.

وجه ردّ اينستكه كلمه « اذ » در اين بيت منون آمده و كسره اعرابى بخود گرفته است با اينكه مضاف اليه اسم زمان نبوده و اساسا كلمه‌اى بآن اضافه نشده چه آنكه قبل از آن « انت » آمده و اضافه آن بما بعدش ممتنع است و با اين بيت ميتوان كلام اخفش را ردّ نمود زيرا وى معرب بودن « اذ » را در صورتى دانست كه اسم زمان از قبيل « يوم » ، ساعة، حين بآن اضافه شده باشد.

جواب اخفش از استدلال به بيت ابى ذؤيب‌

اخفش از استدلال به بيت ابى ذؤيب جواب داده و گفته است:

معرب آمدن « اذ » در اين بيت بخاطر اينستكه مضاف‌اليه اسم زمان يعنى « حين » واقع شده منتهى مضاف حذف شده و جرّ « اذ » باقى مانده است و اين معنا در عبارات و كلمات اهل لسان رائج و دارج است كه پس از حذف مضاف، مضاف‌اليه همچنان مجرور باقى ميماند مانند قرائت برخى از قرّاء.