الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب اول مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٠٦ - اعتراض مصنف بر ابن مالك

استدلال ابن مالك باين بيت بر زائد بودن « الّا » ناتمام مى‌باشد.

ب: بفرض بپذيريم كه روايت و ضبط بيت مذكور همانست كه ابن مالك نقل نموده مى‌گوئيم:

كلمه « ارى » جواب است براى قسم مقدّر و تقدير كلام:

و اللّه لا ارى الدّهر الّا منجنونا مى‌باشد.

و طبق اين تقدير كلمه « لا » حذف شده همانطوريكه در « تاللّه تفتأ» « لا » حذف شده و بدين ترتيب كلمه « الّا » در بيت زائده نبوده و بلكه حرف استثناء مى‌باشد.

سپس مصنّف مى‌گويد:

و دليل بر حذف « لا » اينستكه استثناء در اين بيت از قبيل استثناء مفرغ بوده و بديهى است كه اينقسم از استثناء در كلام منفى واقع ميشود نه مثبت.

و امّا جواب از بيت ذوالرّمة:

برخى از ادباء گفته‌اند:

شاعر در اين بيت مرتكب غلط و اشتباه شده است.

بعضى ديگر گفته‌اند:

غلط از ناحيه رواة و ناقلين اين بيت بوده و روايت صحيح در آن « الّا » با تنوين بمعناى « شخصا » مى‌باشد.

پاره‌اى ديگر گفته‌اند:

كلمه « تنفكّ » در بيت ذوالرّمة تامّه است بنابراين « ماء » نافيه بر سر آن بهمان معناى نفى بوده و بدين ترتيب كلمه « ما تنفك» بمعناى « ما تنفصل عن التّعب» يا « ما تخلص من التعب» مى‌باشد و در نتيجه « الّا » زائده نمى‌باشد.

و بايد توجه داشت كه كلمه « مناخة » منصوب است بنابراينكه حال باشد از فاعل « تنفك » .

ولى بسيارى از ادباء گفته‌اند:

كلمه « تنفك » ناقصه است و ضمير در آن اسمش بوده و « على الخسف» خبرش‌