متكلمان معتزلى عصر اوّل نسبت داده‌اند. امّا بنا بر گزارش ابو حيّان توحيدى نويسندگان رسائل اخوان الصفا، ابو سهل محمد بن معشر البستى معروف به «المقدسى»، ابو الحسن على بن هارون زنجانى، ابو احمد المهرجانى، ابو الحسن على بن راميناس العوفى و زيد بن رفاعه بوده‌اند. [١]

الأربعين الحسينيّة: تأليف حاج ميرزا محمد مجتهد قمى است. او در سال ١٢٧٦ هجرى قمرى در قم متولّد شد. از جوانى به قصد تحصيل به عتبات عاليات رفت و در محضر سه فقيه و مجتهد بزرگ و نامدار زمانش آيت اللّه حاج ميرزا حسن شيرازى، حاج ميرزا حبيب اللّه رشتى و ملّا محمّد كاظم خراسانى تلمّذ كرد. پس از تكميل علوم دينى و فوز به قوّه قدسيّه اجتهاد به قم بازگشت و به رياست عامّة و شهرت تامّه نائل آمد. مجلس درس و افادت و افاضتش مورد توجّه خاصّه و عامّة واقع شد. شعر هم مى‌سرود. در سال ١٣٢٧ كتاب الأربعين الحسينيّة را تأليف كرد و در سال ١٣٤١ كه شصت و پنج سال داشت درگذشت. [٢]

استدراج: در لغت به معناى تقرّب و ارتقاء از درجه‌اى به درجه‌اى بالاتر است. در اصطلاح متكلّمان و متشرّعان به معناى امر خارق العاده‌اى است، كه از دست كافر مدّعى، موافق با آنچه ادّعا كرده صادر مى‌شود. [٣]

[١] ر. ك: تاريخ الحكماء قفطى، صص ٨٢، ٨٣؛ نزهة الأرواح و روضة الأفراح، متن عربى، ج ٢، ص ٢٠ (ترجمه فارسى، ص ٣٦٨)؛ تاريخ علوم عقلى در تمدّن اسلامى، صص ٢٩٦- ٣٢٠؛ مهدوى‌نامه، مقاله همكار عزيز استاد فقيد مرحوم دكتر سيد جلال الدّين مجتبوى، صص ٦٠٩- ٦٣٣.

[٢] ر. ك: تاريخ علماى معاصرين، شماره ٨٣، ص ١٣٠ و ١٣١.

[٣] ر. ك: كشّاف اصطلاحات الفنون، ج ١، صص ٤٤٣- ٤٤٤.