در سرزمين تبوک(تفسير سوره توبه) - سبحانى، شیخ جعفر - الصفحة ١٩٤ - شأن نزول اين دو آيه

ممكن است خطر فوق العاده اى متوجه مركز اسلام شود و آن همه زحمات و فداكارى ها، آن همه جان بازى ها و از خودگذشتگى ها از بين برود.

از طرف ديگر، مى بيند كه گروهى در فكر زراعت و محصول باغ خود هستند و سعادت خود را در تحصيل درهم و دينار مى دانند، در صورتى كه هرگاه استقلال سياسى و دينى را از دست بدهند و چنگال روميان بر بدن آنها فرو رود، براى هميشه، مال و جان و ثروت و اندوخته شان مال بيگانگان خواهد بود.

در چنين صورتى، چاره اى نيست جز اين كه از درآمد خود به طور موقت دست بردارند و براى حفظ تماميت و موجوديت خود، كه ساليان درازى در تحكيم آن فداكارى به خرج داده اند و كشته ها داده و ثروت و مال و جان در طريق آن بذل نموده اند، از محصول خود صرف نظر كنند.

قرآن چنان كه ملاحظه مى فرماييد با لحن بسيار تندى به جهاد تشويقشان كرده و مى گويد: (أَرَضِيتُمْ بِالْحَيوةِ الدُّنْيا مِنَ الآخِرَةِ):«آيا زندگى دنيا را به زندگانى آخرت ترجيح داده ايد؟» يعنى دست آخر مرگ است و مرگ براى مردان مجاهد، وسيله سعادت و مقدمه زندگى هميشگى اخروى است و در پايان، آنها را با دو جمله تهديد مى نمايد:

الف)(يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً): «شما را به عذاب دردناك گرفتار مى سازد».

واين جمله مسلماً عذاب دنيوى را نيز شامل است; زيرا چه عذابى بالاتر از شكنجه استعمار، كه انسان با دست خود، سعادت و استقلال و جان و مال خود را در اختيار ديگران بگذارد.

ب)(ويَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ):«گروه ديگرى را جانشين شما مى سازد».

و در سوره محمّد آيه ٣٨ نيز به اين مطلب اشاره اى كرده و مى فرمايد:

(وَإِنْ تَتَوَلَّوا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ ثُمَّ لا يَكُونُوا أَمْثالَكُمْ).