تفسیر آیات قیام و زندگی عبرت آموز حضرت موسی - ایزدی، عباس - الصفحة ١٩٠ - امتياز انسان از موجودات

گياه يا درخت را پس انداز كرده بكاريم، منشاء گياهى مثل خودش مى‌شود. دسته سوم: كه به آنها موجودات زنده يا حيوانات گفته مى‌شود، نيز اين سه كار: يعنى تغذيه، تنميه، توليد مثل را انجام مى‌دهند. اما به طريقى ديگر علاوه بر آن داراى خاصيت ديگرى هم هستند. و آن: درك است. اگر يك نوك سوزن به يك پشه فروكنى درك مى‌كند، كه اين را اسمش را زنده بودن (به عربى حيات) مى‌گذارند موجودات به اين شكل حى و زنده هستند: پشه، انسان، فيل، موش همه اين‌ها حيوان هستند. اما انسان حيوانى است كه مى‌تواند فكر هم بكند و نفس ناطقه دارد، يا قوه‌ى سخن گفتن. ما طلبه‌ها مى‌گوييم:

«الانسان حيوان ناطق» انسان حيوان ناطق است، ما به ذات اشياء تا حدّى پى مى‌بريم زيرا عقل ما به وجود آنها احاطه پيدا مى‌كند ولى به وجود حق اين چنين نيست. عقل ما چون مخلوق خداوند است، بنابراين به ذات او احاطه ندارد. لذا پى بردن به كنه ذات او محال است و اين يكى از مشكلات بزرگ انبياء عليهم السلام در پاسخ به مردم در مورد ذات حق تعالى است. بايد جورى به مردم بگويند: تو نمى‌توان ذات حق را بفهمى كه بدشان هم نيايد ذات حق چيست. سئوال از ذات خداوند سئوال درستى نيست و جواب هم ندارد و بعضى وقت‌ها در جواب يك سئوال مى‌گوييم پيرت مى‌داند يا مرشدت مى‌داند. اما اين سئوالى است كه حتى پيرت هم نمى‌داند كنه ذات حق به عقل در نمى‌آيد. البته ما به مقام عرفان كار نداريم. اين از ناحيه هر كس باشد چه فرعونِ با غرض، چه يك انسان بى‌غرض، جواب ندارد، و انسان در محذور مى‌افتد كه چه پاسخ دهد تا طرف قانع شود، مخصوصاً اگر مثل فرعون لجباز هم باشد. لذا وقتى سئوال مى‌كند: (وَ مٰا رَبُّ اَلْعٰالَمِينَ‌)[١] چيست پروردگار جهانيان چون حضرت موسى نمى‌تواند پاسخ گويد، به اثر ذات حق و صفات او اشاره مى‌كند:

[١]. شعراء/ ٢٣.