تفسیر آیات قیام و زندگی عبرت آموز حضرت موسی - ایزدی، عباس - الصفحة ٥٩ - وجدان (نفس سرزنشگر)

قرآن شريف مى‌فرمايد:

لاٰ أُقْسِمُ بِيَوْمِ اَلْقِيٰامَةِ وَ لاٰ أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اَللَّوّٰامَةِ‌[١]

«قسم به روز قيامت، قسم به نفس اللَّوَّامَهِ‌».

وجدان (نفس سرزنش‌گر)

نفس اللَّوَّامَةِ همان است كه وقتى گناهى را مرتكب شديم خودمان را سرزنش مى‌كنيم. به قول ما طلبه‌ها لوّامه صيغه‌ى مبالغه از ريشه‌ى لوم است به معنى سرزنش و ملامت كردن و لوّام يعنى بسيار ملامت كننده. اين خاصيت انسان است كه وجدان دارد كه انسان را بخاطر كارهاى خلافش ملامت مى‌كند. وجدان است كه مانع مى‌شود هواهاى نفسانى جلو چشمان ما را بگيرد. علت اين‌كه ما راجع به انسان‌هاى گذشته خوب قضاوت مى‌كنيم. با مطالعه زندگى اميرالمؤمنين عليه السلام و زندگى معاويه با اين‌كه معاويه به ما ضررى نزده و على عليه السلام هم به ما تعارفى نكرده ولى اين دو زندگى را به قلب خود ارائه مى‌دهيم، بر على عليه السلام در دل درود مى‌فرستيم و معاويه را لعن مى‌كنيم. چرا؟ اگر فقط قواى شهوت و عضب بود مى‌گفتيم به ما چه مربوط است. ولى بدليل اين‌كه وجدان داريم، بى‌تفاوت نيستيم و قضاوت به جا مى‌كنيم. درست است كه اگر ما در زمان حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام بوديم معلوم نيست چنين قضاوت مى‌كرديم كه حالا مى‌كنيم نمى‌شود قول قطعى داد. شايد اگر ما در زمان على عليه السلام بوديم و ايشان به ما مى‌فرمود كه تو بدرد فلان كار نمى‌خورى: ما هم طلحه و زبير را پيدا مى‌كرديم.

[١]. القيمه/ ١-٢.