تفسیر آیات قیام و زندگی عبرت آموز حضرت موسی - ایزدی، عباس - الصفحة ٣٢٧ - جنگ تا رفع فتنه يعنى رفع موانع خداپرستى نه كشور گشائى

(فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ‌)[١] اگر شما تسليم حقيد تنها به خدا توكل كنيد، خودتان را به خدا سپرده‌ايد بايد توكلتان هم به خدا باشد معناى توّكل اين است كه انسان يا به حسب دستور دينش يا حكم عقلش بايد كارى را انجام بدهد. لذا بايد تمام وسايل انجام آن كار شرعى يا عقلى را فراهم كند، آن‌گاه براى انجام آن به خدا توكل نمايد. مثلاً ما امروز تصميم گرفته‌ايم كه شما اينجا جمع شويد و بنده هم بيايم و درس بدهم و چون اين آشنائى به وظايف دينى است شرع و عقل آن را تأييد مى‌كند و بواسطه عقل خود اين عمل را انتخاب كرده‌ايم و من بايد به وسيله ماشين اينجا بيايم، انجام اين تصميم كه يك وظيفه عقلى و شرعى است، اين اسباب ظاهرى را نياز داشت و توكل بر خدا را هم مى‌خواهد، زيرا: ممكن است به اين اسباب ظاهرى تكيه كنيم و از خدا غافل شويم و اتفاقى غير قابل پيش بينى رخ بدهد و نتوانيم تصميم خود را عملى كنيم. بنابراين در انجام هر وظيفه چه عقلى يا شرعى، بايد به‌خدا توكل كرد. غير خدا توخالى و پوچ است به قول فيض كاشانى:

به اندك التفاتى زنده دارد آفرينش را

اگر نازى كند در هم فرو ريزند قالب‌ها

مى‌گويد: خداوند باكمى از التفات و توجه خودش عالم را به پا مى‌دارد كه اگر اندكى لطف حق، از جهان سلب شود همه چيز فرو مى‌ريزد و عالم هيچ در هيچ است. در قرآن آمده (إِنَّ اَللّٰهَ يُمْسِكُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ أَنْ تَزُولاٰ)[٢] خداست كه آسمان و زمين را نگه مى‌دارد كه زايل و جاكن نشودند. اگر از خدا بگذريم هيچ چيز و

[١]. يونس/ ٨٤.

[٢]. فاطر/ ٤١.