تفسیر آیات قیام و زندگی عبرت آموز حضرت موسی - ایزدی، عباس - الصفحة ١٩٧ - خود دارى از خشونت در تربيت

اينجا هم قضيه همين‌طور است فرعون آن الاغ جلوئى است، مستكبر آن الاغ اَوّلى است. اوست كه به شهوت‌ها و هوس‌هاى حيوانى و ظلم خودش مشغول است و مانع راه ديگران مى‌باشد اول بايد او را اصلاح كرد و ثانياً اگر شخص اصلاح نمى‌شود بايد با شرائط شرعى از بينش برد تا از جامعه رفع مانع شود

خود دارى از خشونت در تربيت

«فَقُولاٰ لَهُ قَوْلاً لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشىٰ‌» با او (فرعون) صحبت كنيد اما صحبت نرم و ملايم، شايد زمينه داشته باشد و در اثر نرم گفتن متذكر شود و به‌خود بيايد يا بترسد. البته خداوند به آن علم ازلى خودش مى‌داند كه: فرعون آدم بشو نيست. هركسى كه در جامعه يك نحوى سمت تربيتى و مربى بودن را دارد بايد به اين نكته توجه داشته باشد. باخشونت و تندى نمى‌شود خيلى از كارها را پيش برد. به قول سعدى:

گاهى به لطف گوى و مدارا و مردمى

باشد كه در كمند قبول آورى دلى

گاهى به قهر گوى كه صدكوزه نبات

كه گه چنان به كارنيايد كه حنظلى[١]

تشبيه خوبى است، مى‌گويد: موارد فرق مى‌كند، يك جا مناسب است با نرمى و ملايمت حرف بزنى تا اثر كند و يك كسى را رام كنى و قلبش را اصلاح نمائى، ولى گاهى هم قهر و غلبه و خشونت لازم است كه در يك چنين مواردى صد كوزه‌ى نبات هم بدرد نمى‌خورد و بايد از حنظل (كه همان هندوانه ابوجهل را گويند كه بسيار تلخ است) استفاده كرد و آنجائى كه بايد به مريض دواى تلخ خوراند، شيرينى چه بسا ضرر هم داشته باشد.

[١]. گلستان سعدى، باب هشتم، در آداب صحبت.