تفسیر آیات قیام و زندگی عبرت آموز حضرت موسی - ایزدی، عباس - الصفحة ٣٩١ - تربيت و مجازات ثمرهى بلاها

بياوريم، اين عفو نيست و بسا آن حلم اوليه هم حلم نباشد و يك شيطنت مخصوصى بوده است و به قول فضلاء اين از يك طرف آدم دنده پهنى بوده كه ابتداء عكس‌العمل نشان نداده و سياست باز هم بوده تا خود را حليم نشان دهد و بعد انتقام بگيرد. مى‌گويند در عفو لذتى است كه در انتقام نيست. آدم از انتقام كشيدن لذت مى‌برد، اما اين لذتى است كه حيوانات مى‌برند. اما انسان هم بعد حيوانى دارد و هم بُعد انسانى. شاعر مى‌گويد:

خوى الهى و حيوانى انسان

آدمى زاده طرفه معجونى است

كز فرشته سرشته وزحيوان

گركند ميل اين شود كم از اين

وركند ميل آن شود به از آن

انسان هم رگ فرشته‌اى و الهى دارد و هم خوى و خصلت حيوانى. اگر بُعد حيوانى خود را تقويت كند از حيوانات بدتر و پست‌تر مى‌شود و اگر انسانيت را پيشه خود ساخت از فرشته‌ها هم بالاتر مى‌شود. پس اگر كسى نسبت به ما بدى روا داشت و ما هم مسلط بوديم و انتقام گرفتيم، شايد مانند حيوانات لذت هم ببريم ولى اگر گذشت كرديم و گفتيم اگر او بدى كرده چرا ما بدى كنيم، در اينجا لذتى خواهيم برد كه با لذت قبلى خيلى تفاوت دارد، چون حيوانات از كرده خود پشيمان نمى‌شوند. ولى خداوند به انسان عقل و وجدان داده است. لذا بعد از انتقام معمولا پشيمان مى‌شود. اما انتقامى كه در اين آيات به خدا نسبت داده شده كه مى‌گويد: از فرعون و فرعونيان انتقام گرفتيم، آن تعابير و تفاسيرى كه راجع به انتقام در مورد بشر گفته شد نسبت به خدا معنا ندارد، اين‌جور نيست كه گناهان و