تفسیر آیات قیام و زندگی عبرت آموز حضرت موسی - ایزدی، عباس - الصفحة ٣٥١ - خشم و غضب وسيلهى امتحان

هدايت و امتحان خدا به چه معنى است

به هر حال همه صحنه‌ها امتحان است. اما موضوع دوم و اين كه خدا امتحان مى‌كند يعنى چه‌؟. ما حصل آنچه بزرگان راجع به امتحان الهى گفته‌اند اين است كه جزو سنت و روش‌هاى خداوندى است كه در اين عالم موجودات را خلق كرده و تنها به خلفت آنها قناعت نكرده است بلكه موجودات در ضمن پيشامدها و حوادثى كه بر ايشان پيش مى‌آيد استعداد و قابليت‌هاى خود را بروز مى‌دهند. يك دانه گندم است اما همين دانه اگر زمين، رطوبت و حرارت آفتاب رويش اثر بگذارد سبز مى‌شود و چه بسا هفتاد دانه گندم مى‌شود و نان انسان مى‌شود. و بعد نطفه انسان مى‌شود، و بعد به كمالات مى‌رسد. اين دانه گندم مخلوقى بود و در مسير حوادث هر چه در باطن داشت آشكار نمود و اين يك حكم عمومى است و استثناء پذير نيست. مخلوقات خداوند هر كدام علاوه بر اين كه موجود هستند قابليت چيزى را هم دارند كه حوادث و پيش آمدها است كه بايد اين‌ها را بپزد و آنچه در باطن دارند آشكار كند. مى‌گويند هدايت تكوينى موجودات را در يك سير طبيعى هدايت مى‌كند. وقتى فرعون از حضرت موسى عليه السلام سئوال مى‌كند كه ربّ تو چه كسى است‌؟ حضرت موسى مى‌فرمايد:

رَبُّنَا اَلَّذِي أَعْطىٰ كُلَّ شَيْ‌ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدىٰ‌[١]

«خداى ما كسى است كه هر چيزى را خلقت مناسب داده و سپس هدايت كرده است».

به قول شاعر مى‌گويد:

دهنده‌اى كه به گُل نَكهت و به گِل جان داد

به هر كه هرچه روا ديد حكمتش آن داد

[١]. طه/ ٥٠.