تفسیر آیات قیام و زندگی عبرت آموز حضرت موسی - ایزدی، عباس - الصفحة ١١٧ - جهان اسباب و مسببّات

جهان اسباب و مسببّات

بايد توجه داشت كه دستگاه آفرينش، دستگاه اسباب و مسبّبابت است، يعنى هر چيزى را خداوند بوجود مى‌آورد بر طبق اسباب بوجود مى‌آورد، و اسبابش را فراهم مى‌كند تا نتيجه‌ى مطلوب گرفته شود. اين اعتقاد ماست.

كه به قول امام صادق عليه السلام:

«اَبى الله ان يجرى الاشياء الا باسبابها؛[١] اِبا دارد خداوند كه امور را جارى كند مگر بر طبق اسبابش»

ولى از طرف ديگر معتقديم كه اين‌طور نيست كه وقتى خداوند يك اسبابى را فراهم كرد از چنگش بيرون رفته باشند و ديگر نتواند آنها را برگرداند.

ما گاهى مى‌شود سبب يك چيزى را فراهم مى‌كنيم و ديگر نمى‌توانيم بحال اولش برگردانيم. ولى خداوند ممكن است اسبابى را براى تحقق يك امرى فراهم كند و با فراهم كردن اسبابى ديگر عليه اسباب اولى آن را برگرداند. فرض بگيريد يك سلسله اسباب آماده مى‌شود و پيش بينى مى‌شود كه نتيجه‌اى مطابق ميل ما بدهد ولى وسط كار از يك ناحيه‌اى چيزهايى پيش مى‌آيد و اثر آن اسباب را خنثى مى‌كند و نتيجه مورد نظر ما بدست نمى‌آيد، كشاورزى از اول پائيز زحمت مى‌كشد، زمين را آماده مى‌كند، تخم مى‌پاشد و حاصل هم خوب سبز مى‌شود. اما در موقع عيد يك سرماى نابهنگام آن را از بين مى‌برد. عكس آن هم ممكن است اتفاق بيفتد يعنى يك امورى وجود دارد كه از اين امور، پيش بينى حوادث بد مى‌شود ولى ممكن است از يك راهى كه ما پيش بينى نمى‌كنيم وسيله‌اى پيدا

[١]. اصول كافى، ج ١، ص ١٨٣، حديث ٧.