راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٢٨٤ - باب سوّم درباره تحقيق و پرسش، اقدام كردن، سهل انگارى و احتمال هر كدام

«باب چهارم» در كيفيت خروج شخص تائب از مظلمه‌هاى مالى‌

غزالى گويد: بدان كه هر كس توبه كند و در دستش مال مخلوطى باشد، وظيفه دارد كه مال حرام را مشخص و آن را جدا كند و وظيفه ديگرى دارد در كيفيت مصرف آن بخش جدا شده، كه بايد به هر دو وظيفه دقّت داشته باشد.

نظر اوّل در كيفيت تميز و جدا كردن مال حرام، بدان كه هر كس توبه كند در حالى كه ميان اموالش مال حرامى باشد كه عين آن معيّن است، مثلا از قبيل مال غصب يا وديعه و يا چيز ديگرى، پس كار او سهل مى‌باشد و بر او لازم است كه حرام را جدا كند ولى اگر مشتبه و مخلوط باشد از دو صورت بيرون نيست: يا اين كه در مال او از همان جنس مخطوط شده است مانند حبوبات و طلا و نقره و روغن و يا آن كه از جنسهاى ديگر در ميان اموال اوست مثل بردگان و چهار پايان و منازل. پس اگر در اجناس همگون باشد و يا اين كه در تمام مال پراكنده باشد، مثل كسى كه از راه تجارت كسب مال كرده و مى‌داند در بهره و منافع بعضى موارد دروغ و در بعضى موارد راست گفته است و يا كسى كه روغنى را غصب كرده و با روغن مال خودش مخلوط كرده و يا در مورد حبوبات و يا درهم و دينار چنين كارى را كرده است، از دو صورت بيرون نيست يا آن كه مقدار آن معلوم است و يا مقدار معلوم نيست. پس اگر مقدار معلوم باشد مثل اين كه مى‌داند به اندازه نصف مال او حرام است، پس بايد نصف آن را جدا كند و اگر مشكل بود براى او دو راه وجود دارد: يكى اين كه به همان قدر كه يقين دارد عمل كند و ديگر آن كه به ظنّ غالب عمل كند و در هر دو صورت علما نظر داده‌اند پس اگر قصد او ورع و پرهيزگارى است، راه احراز واقعيّت و اجتهاد آن است كه براى خود باقى نگذارد مگر مقدار مالى را