دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٧٢٨ - عمل بنى موسى شاكر در تحصيل محيط و مساحت كره ارض

( بدان كه در زمان خلافت عبدالله مأمون حسب الأمر مأمون بعضى از حكماى با تحقيق و مهندسين با تدقيق در مقام مساحت زمين بر آمدند در صحراى سنجار كه صحراى مسطحى است ارتفاع قطب شمالى را معين كردند , بعضى رو به قطب شمال , و برخى پشت به قطب شمال رفتند , به قدرى كه يك درجه قطب مرتفع و منخفض شد , از مقام حركت تا منتهاى مسافت را مساحت كردند , بيست و دو فرسخ و دو تسع فرسخ شد . پس معلوم گشت كه به ازاى يك درجه فلكى در زمين بيست و دو فرسخ و دو تسع فرسخ است . اين مقدار را در سيصد و شصت كه درجات محيط فلك است ضرب كردند حاصل ضرب هشت هزار فرسخ شد كه دائره عظيمه كره ارض است) . . . ( ص ١٧٢ ط ١ - چاپ سنگى )

بدان كه يك ميل در شرع اسلام , چهار هزار ذراع است , كه هر ذراعى بيست و چهار اصبع و هر اصبعى شش شعيره معتدله است كه مضمونة بطون بعضها على ظهور بعض , و هر شعيره شش شعرى از يال برزون است كه عرضشان بهم چسبيده باشد . و يك ميل ثلث فرسخ است كه هر سه ميل يك فرسخ خواهد بود , پس هر فرسخ شرعى دوازده هزار ذراع است . ذراع را بفارسى ارش گوييم - به فتح اول و ثانى , و نيز بسكون ثانى , بر وزن حبش و فرش - و آن از سر انگشت ميانين دست تا آرنج است .

بدان كه شصت ميل جغرافيايى يك درجه فلكى است . و شصت و نه ميل انگليسى مساوى با يكدرجه فلكى است , و در هر درجه نه ميل تفاوت ميان اين دو حسابست ( جام جم فرهاد ميرزا - ص ٥٨٣ ط ١ رحلى ) و ( ص ١٩ ) .

قطر زمين از شمال به جنوب هفت هزار و نهصد و شصت ميل است , و دائره او بيست و چهار هزار و هشتصد و هفتاد و شش ميل است , و قطر قطبى او سى ميل كمتر از قطر خط استوائى اوست ( جام جم - ص ١٩ ) .

بدان كه چون هر درجه فلكى ٦٦ ميل و دو ثلث ميل باشد , و هر سه ميل يك فرسخ است , پس مجموع ٣٦٠ درجه محيط كره ارض كه همان درجه فلكى است هشت هزار فرسخ خواهد شد , بدين صورت :