دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٦٢٧ - و يا اكثر از آن و اقل از

عرض مكه باشد لاجرم مكه در جانب جنوبى غربى بلد قرار دارد , در اين صورت از نقطه جنوب دائره كه محل تقاطع يك طرف خط نصف النهار با دائره هنديه است , به قدر درجات و دقائق تفاوت مابين الطولين يعنى طول مكه و بلد , به سوى مغرب از دائره هنديه مى شماريم و آنجا را علامت مى گذاريم , و همچنين از نقطه شمال دائره كه محل تقاطع طرف ديگر خط نصف النهار با دائره هنديه است به قدر تفاوت مذكور باز به سوى مغرب از دائره هنديه مى شماريم و آنجا را علامت مى گذاريم , و بين علامتين را به خطى مستقيم موازى خط نصف النهار دائره , وصل مى كنيم و اين خط را خط طولى مى ناميم .

و همين عمل را در تفاوت بين عرض بلد و عرض مكه از دو طرف خط مشرق و مغرب اجرا مى كنيم يعنى از هر يك از نقطتين مشرق و مغرب كه دو طرف محل تقاطع خط اعتدال با دائره نصف النهار است به قدر تفاوت بين العرضين از دائره هنديه مى شماريم و از منتهاى اجزاى معدوده دو طرف را به خطى مستقيم موازى خط اعتدال رسم مى كنيم و اين خط را خط عرضى مى ناميم .

اين دو خط طولى و عرضى چون موازى دو خط متقاطع اند لامحاله با يكديگر در غير مركز دائره تقاطع مى كنند و غالبا اين محل تقاطع خطين در داخل دائره واقع ميشود . و چون بين مركز دائره هنديه و اين نقطه تقاطع خطين را به خطى مستقيم وصل كنيم اين خط به تقريب , خط سمت قبله است نه به تحقيق , چنان كه بيان خواهيم كرد , و مصلى كه بر آن خط قرار گيرد و متوجه نقطه تقاطع اين خطين شود بر صوب قبله و سمت آن خواهد بود .

مثال : ( ش ٨٦ ) فرض كنيم - ح غ ش ق - را دائره هنديه بر مركز - ط - و - ح - ط - ش - خط نصف النهار و - غ طق - خط اعتدال بلد مفروض نجف اشرف , طول شرقى او از گرنويچ ٤٤ درجه و ١٧ دقيقه , و عرض آن ٣٢ درجه و ٣ دقيقه .

طول مكه ٣٩ درجه و ٥٠ دقيقه شرقى , و عرض آن ٢١ درجه و ٢٥ دقيقه شمالى است , پس تفاوت بين الطولين ٤ درجه و ٢٧ دقيقه است و تفاوت بين العرضين ١٠ درجه و ٣٨ دقيقه , پس از دو نقطه - ح ش - كه دو نقطه جنوب و شمال است به سوى - غ - كه مغرب است به قدر تفاوت اول از