دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٦٢٥ - تحصيل خط سمت قبله از دائره هنديه

اگر مبدأ سمت را نقطه جنوب قرار دهيم پس اگر عرض موضع شمالى و اكثر از عرض مكه بوده باشد , قوس سمت مكه منتفى و نقطه جنوب نقطه سمت قبله خواهد بود , و اگر عرض موضع جنوبى باشد مطلقا , و يا شمالى كمتر از عرض مكه نيز قوس سمت منتفى است ولى نقطه شمالى نقطه سمت قبله خواهد بود فتبصر .

تبصره :

انحراف سمت قبله به وجه ديگر نيز تعريف شده است به اين بيان كه انحراف قبله زاويه اى است كه از تقاطع دائره نصف نهار و دائره سمت قبله از جانب سمت رأس حادث مى شود , اين زاويه مساوى با قوس انحراف سمت قبله است زيرا كه نسبت به دائره افق زاويه قطبيه است , و زاويه قطبيه مساوى با قوس عظيمه خود است , يعنى آن قوس مقدر زاويه است , پس اگر مكه و موضع شخص در سطح يك دائره نصف النهار قرار گيرند لا محاله اين زاويه منتفى است .

در تمثيل مطالب فوق گوييم : ( ش ٨٥ ) فرض كنيم - اه ب د - دائره افق بر قطب - ح - پس - ح - سمت رأس موضع مفروض است . و - ر سمت رأس مكه . و - ا ح ب - دائره نصف النهار بلد يا موضع مفروض پس - ا ب - دو نقطه شمال و جنوب است . و - ه ح د - دائره سمت قبله . و - ب د - قوس سمت قبله , يعنى قوس انحراف آن كه مقدر زاويه - ب ح د - است , اين زاويه را زاويه انحراف قبله گويند . و - د - نقطه سمت قبله , خط - ح د - خط سمت قبله است . و چون شمس به نقطه - و - مثلا رسد قوس - و ر د - قوس ارتفاع سمت قبله خواهد بود فافهم .

( شكل شماره ٨٥ )