دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٦٠٦ - تحصيل سمت قبله

همين شيوه را معيار قرار مى دهيم و در ديگر آفاق ياد شده بكار مى بريم . پس اگر از آفاق عديم العرض اند آن دو روز اول حمل و اول ميزان اند .

و اگر عرض آنها بقدر ميل كلى است و با شمس در جهت متفق اند , اگر بلد شمالى است آن روز فقط يك روز اول سرطان است , و اگر بلد جنوبى است آن روز اول جدى است .

و اگر آفاق ما بين آن دواند آن دو روز را در جدول ميل مى يابيم . مثلا حيدرآباد دكن عرض آن ١٧ درجه و ١٥ دقيقه شمالى است , به جدول ميل رجوع كرده ايم آن دو روز را هيجدهم ثور و يازدهم اسد يافته ايم , نخستين را در ربع شمالى زائد و دومين را در ربع شمالى ناقص . و على هذا القياس .

و مراد از تفاضل اين است كه از هر پنج دقيقه تا پنج دقيقه بعد از آن مقدار ميل در آن ميانه چه اندازه است . مثل ميل حمل اى دقيقه , ميل آن ها كرناك ثالثه است , و تا به حمل اـه دقيقه برسد , تفاضل در اين ميانه انط ك ثالثه است . لذا هر تفاضل را كه بر مقدار ما قبل آن اضافه كنيم مقدار ما بعد آن خواهد بود, چنان كه در همين مثال ها كرناك بعلاوه ها انط ك ‌ ها كطن م كه اين حاصل جمع , عين مقدار حمل اـه دقيقه است .

و فائده ضبط ارقام تفاضل اين است كه هرگاه تحصيل كسور مابين هر پنج دقيقه تا پنج دقيقه بعد آن مطلوب باشد , با در دست داشتن مقدار تفاضل آن را بدست آوريم . مثلا مطلوب ميل شمس در حمل اـ دقيقه است , مقدار ميل آنرا در اى دقيقه داريم , و نيز مقدار ميل آن را در اـه دقيقه داريم , و مقدار تفاضل ميان آن دو را نيز داريم , حالا بقاعده اربعه متناسبه كه به تفصيل در دو درس ٦٧ و ٦٨ گفته آمد گوئيم : انط له لثه ه قه حاصل را بر مقدار ميل حمل اى قه مى افزائيم , مطلوب حاصل مى شود .

و بدان كه وضع اين گونه جداول در زيجات گوناگون است : در زيج محمد شاهى كه تاريخ آن قبل از زيج بهادرى است و مرصد آن شاه جهان آباد دهلى بوده است و غايت ميل ( ميل كلى ) بدان مرصد كحكح دقيقه است , در يك ستون