دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٧٩٥ - قطب مغناطيسى و قطب جغرافيائى زمين , و قطبنما و قبله نما

در درس بيست و دوم از قطب نما و قطب مغناطيسى و قطب جغرافيائى زمين نام برده ايم , و در درس نود و پنجم در معرفى رخامه و صنعت آن نيز سخن از قطب نما و بوصله و حك به ميان آمد . در هر يك از دائره المعارف فارسى ( به سرپرستى دكتر غلامحسين مصاحب ) , و لغت نامه دهخدا بحثى مفيد از قطب نما به ميان آمده است ( نخستين در ماده قطب نما , ج ٢ - ص ٢٠٦٣ ط ١ , و دومين در جلد قاف آن در كلمه قطب نما ص ٣٥٢ - ط ١ ) . و در دائرة المعارف محمد فريد وجدى در قطب مغناطيسى زمين بحث خوبى شده است ( ماده( المغناطيس) ج ٩ - ط ١ مصر - ص ٢٨٢ ) .

تلفظ واژه بوسلBoussole ) ) در زبان فرانسه , نزديك به كلمه بوصله عربى است كه به معنى همان قطب نما است . در( گران لاروس) فرانسه در واژه ياد شده ( ج ٢ - ط ١ - ص ٣١٤ ) , و نيز در دائره المعارف بزرگ قرن نوزدهم فرانسه در همين واژه ( ط ١ - ج ١ - ص ٦٤١ ) از قطب نما بحث شده است .

نسخه اى خطى در علم شريف هيئت كه به فارسى نيك درست و استوار , حائز اهميت شايان , و حاوى فوائد بسيار , و در خور تحسين و تمجيد بيشمار است , از عالمى روحانى پربار و بزرگوار به نام محمد بن الحسن التسترى - رضوان الله تعالى عليه - در تصرف اين خوشه چين خرمن معارف بزرگان است . اين نسخه يكتا به قطع وزيرى در ٢٩١ صفحه تحرير شده است . و حاكى است كه مؤلف آن از علماى عصر قاجار و جامع در معقول و منقول بوده است . مؤلف نامى بر آن اثر گرامى ننهاده است , جز اين كه در ظهر آن مرقوم است( : قبله شيخ محمد) .

در ابتداى آن پس از چهار صفحه در بيان اهميت صلات و تعيين قبله و معرفت اوقات مى فرمايد :

([ فلذلك كله , اين ذره بى مقدار , تراب اقدام علماء اخيار محمد بن الحسن التسترى كه در علوم چند خوشه چينى نموده بنابر خواهش بعضى از برادران ايمانى كه از اجابت و امتثال فرمايش ايشان گزير و گريزى نبود به خاطر فاتر چنان خطور نمود كه بتوفيق الله تعالى اين دو مطلب را ( يعنى معرفت قبله و وقت را ) با بعض