دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٧٧٨ - تحصيل مقدار طول جغرافيائى بلاد به سه طريق

حالا به عبارت طريق سوم توجه بفرمائيد :

طريق سوم( : يك جفت آلت ساعت كه به غايت جودت و استواى حركت باشد بهمرسانند , و بعد استخراج خط نصف النهار حينى كه ظل مقياس بر خط نصف النهار منطبق شود , در آن , آن يك آلت را در بلد معلوم الطول از ابتداى حركتش روان سازند و جانب بلد مطلوب الطول سير نمايند , و روز دوم هر گاه آلت اول به مبدء نهارى خود رسد و قبل از آن كه حركتش بند شود آلت دوم را مطابق حركت آلت اول جارى سازند , و همين سان بر سبيل تبادل هر روز حفاظت حركت آلت ساعت نموده باشند تا به همين عنوان در بلد مطلوب الطول رسند , پس خط نصف النهار در آنجا استخراج كنند و به وقت منطبق شدن ظل مقياس بر خط نصف النهار ملاحظه كنند كه حركت آلت به مبدء نصف النهار رسيده يا متقدم و متأخر است , اگر به مبدء رسيده باشد طول هر دو موضع متساوى باشد , و اگر متقدم است بقدر ساعات و دقائق تقدم طول شرقى باشد , و اگر متأخر است بقدر همان تأخر طول غربى بود) . ( ص ٨٠ زيج بهادرى - ط ١ هند )

بيان :

يك جفت آلت ساعت فقط براى حفظ حركت است از نصف النهار شهرى كه آن را اصل قرار داده اند - چنان كه فرمود قبل از آن كه حركتش بند شود آلت دوم را . . . - كه براى همان حفظ حركت از نظر نصف النهار شهرى يعنى مبدأى كه اصل قرار داده اند مى باشد . لذا اگر آلت ساعتى باشد كه كوك او براى يك هفته يا يكماه , و خلاصه اين كه به مقدار زمان بين الطولين كفايت باشد همان يك آلت ساعت كافى است و احتياج به دو آلت ساعت نيست .

سه طريق ياد شده در دانستن اطوال بلاد , در انكشاف دهم حرز چهارم خزينه پنجم جامع بهادرى نيز آمده است ( ص ٦٧٥ - ط ١ هند ) . و چنان كه در پيش اشاره كرده ا يم باب اول مقاله پنجم قانون مسعودى ( ج ٢ - ص ٥٠٧ - ط ١ هند ) در تحصيل اطوال بلاد از كسوفات - يعنى از انخسافات قمر - است . و چند باب بعد آن نيز در تحصيل اطوال بلاد است كه مبتنى بر قواعد رياضى است و بايد در دروس آينده عنوان شود .