دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٧٧٩ - تحصيل مقدار طول جغرافيائى بلاد به سه طريق

تبصره :

در عصر ما با اختراع آلات رسانه اى از قبيل راديو و تلويزيون و تلفن و بى سيم و مانند آنها تحصيل اطوال بلاد بسيار آسان شده است , زيرا كه با اطلاع يافتن از وقت مشخص هر نقطه اى از كره ارض , فاصله طولى جغرافيائى آن با نقطه ديگر دانسته مى شود . اگر آن دو نقطه مفروض با اتفاق در جهت مثلا " , وقت مشخص هر دو يكى است , وقت هر دو نقطه , اول ظهر است معلوم مى شود كه هر دو نقطه در تحت يك دائره نصف النهار واقع اند و در طول متحدند , تفصيل آن در درس ٤٣ گفته آمد , و در صورت اختلاف وقت نيز اختلاف طول بين آنها بدانچه تقديم داشته اي م معلوم مى گردد , به نقل دنباله عبارت زيج بهادرى برگرديم :

صاحب زيج بهادرى پس از طريق سوم ياد شده گويد :

[ پوشيده نماند كه قدماء آنچه در كتب و زيجات خود اطوال و عروض بلاد ضبط كرده اند اكثر متفق اند , و بعض مختلف . و تحقيق حق موقوف بر وصول تا آن بلاد و رصد طول و عرض است . و در اين زيج ( زيج بهادرى ) اطوال و عروض اختلافى را حتى الوسع به ضم اقوال و روايات تصحيح نموده ثبت كرده شد . و بلاد و امصار چند كه مؤلف را در آنجا گذار افتاد به تحقيق خود ادراك اطوال و عروض آن نمود , و براى امتياز بر اين بلاد حرف قاف( ق) كه علامت تحقيق است نوشته شد . و مبدء عرض بدستور قدماء از خط استواء گرفته شد , و مبدء طول از موضع رصد بلده صاحب گنج كه عرض شمالى آن - كد ( جه ) مح ( قه ) - است , و طولش از جزائر خالدات قك ( جه ) ما ( قه ) و از گنگ دژ نط ( جه ) نط ( قه ) است گردانيده شد . و درجات طولى را نقل به ساعات و دقائق نموديم تا حين تحصيل اوساط كواكب معد باشد . و بلادى كه به جانب شرق از موضع رصد واقع است مقيد به شرقى گشت , و آنچه غربى است مقيد به غربى] .

أ - بيان : آن كه صاحب زيج بهادرى فرمود( : قدماء آنچه در كتب و زيجات . . . اكثر متفق اند) همانست كه در اواخر درس پيش گفته ايم( : در اغلب مسائل رياضى , تفاوت و اختلاف قدماء و متأخرين قليل است) . . .

ب - و آن كه گفته است([ : صاحب گنج عرض شمالى آن - كد مح ( قه ) -