دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٦٧٦ - دو مطلب در پيرامون قبله مدينه

سنه]( ١٢٧٢ )] است . براستى مؤلف آن بايد دانشمندى نيك انديشمند و چيره دست و توانا باشد تا چنان اثر بزرگ را در چنين مدت كوتاه براى هميشه بيادگار بگذارد .

جام جم - چنان كه در ديباچه آن آمده است - ترجمه كتابى در جغرافيا از تأليفات مورخ دانا( وليم پينك) به لغت انگليسى , با افاضاتى از خود فرهاد ميرزا است .

فرهاد ميرزا را مؤلفات مفيد ديگر نيز به نام( كنز الحساب) و( زنبيل ) و( هداية السبيل و كفاية الدليل) هست . نخستين شرح خلاصة الحساب شيخ بهائى بفارسى است , و دومين سفينه اى پربار از كالاهاى قيمتى است , و سومين سفرنامه حج اوست .

از اين چهار كتابش - كه همگى در تصرف نگارنده است - مطالبى در پيرامون بسيارى از مسائل كتاب حاضر نقل خواهيم كرد , لذا آنها را براى مزيد بصيرت معرفى كرديم , و گرنه او را برخى از مؤلفات ديگر نيز هست . و در احياى بعضى از آثار علمى ديگران نيز همتى نموده است و خدمتى كرده است . به موضوع بحث برگرديم :

زيج هندى - اعنى زيج محمد شاهى - طول مكه را از جزائر خالدات ٧٧ درجه , و طول مدينه را از آن ٧٥ درجه و ٢٠ دقيقه ضبط كرده است كه تفاوت ميان نصف النهار مكه و ميان نصف النهار مدينه يك درجه و ٤٠ دقيقه است , و اين محاسبه نيز قريب با واقع است . چون مكه و مدينه تقريبا در سطح يك دائره نصف النهار قرار گرفته اند , و اندكى طول شرقى مدينه بيشتر از طول شرقى مكه است , و عرض شمالى مدينه نيز قريب به چهار درجه بيشتر از عرض شمالى مكه است , رسول الله - صلى الله عليه و آله و سلم - فرمود : ( محرابى على الميزاب ) كه به استقبال ناودان ايستاد , چه قبله مدينه اندكى از جنوب به سوى مغرب منحرف است زيرا كه ناودان كعبه در جانب غربى كعبه است فتبصر .