دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٦٣٢ - تحصيل سمت قبله از دائره هنديه اگر بين الطولين

درس ٨٨ : سمت قبله آفاقى كه بين طولين ٩٠ درجه و يا اكثر از آن و أقل از ١٨٠ درجه باشد

تعيين سمت قبله از دائره هنديه علاوه بر اينكه به براهين و قواعد رياضى , تقريبى است نه تحقيقى چنانكه بيان خواهيم كرد , در آفاقى كه تفاوت بين طول آنها و طول مكه به قدر ربع دور , و يا اكثر از ربع و اقل از نصف دور است متمشى نيست . اما در آفاقى كه تفاوت بين الطولين نصف دور است بحث آن نيز بعد از اين خواهد آمد .

بيان عدم تمشى عمل به دائره هنديه در آفاقى كه تفاوت بين طول آنها و طول مكه به قدر ربع دور است اين كه :

منتهاى عد درجات و دقائق از دو طرف خط زوال يا نقطه مشرق است و يا نقطه مغرب , و كيف كان اخراج خط طولى موازى خط زوال در داخل دائره هنديه كه به منزله دائره افق است , امكان ندارد تا بقيه عمل به دائره هنديه را بر آن مبتنى كرد . زيرا كه در اينصورت خط طولى در خارج دائره بر يكى از دو نقطه مشرق يا مغرب مماس دائره ميشود . و نميتوان گفت كه در اين صورت نقطه مشرق يا مغرب قبله بلد است چنانكه بر متدرب فن پوشيده نيست , علاوه بر اينكه در ابحاث آتيه مبين خواهد شد .

و بيان عدم تمشى عمل مذكور در آفاقى كه تفاوت بين الطولين بيش از ربع و كمتر از نصف دور است اين كه : منتهاى عد درجات و دقائق از دو طرف نقطه شمال و جنوب از ربع دائره تجاوز مى كند , و به كلى خروج از جهت قبله لازم آيد .