دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٥٨٩ - ظل مبسوط و منكوس

درس ٨٣ : ظل مبسوط و منكوس

اين درس دنباله درس پيش است . در درس پيش قسمتى از عبارت شهيد ثانى در تقرير ضابط اين بود :

( و ما كان عرضه أنقص منه كمكة و صنعاء يعدم فيه يومين عند مسامتة الشمس لرؤوس اهله صاعدة و هابطة) .

در بيان صعود و هبوط گوييم :

١ - گاهى صعود كوكب گويند و از آن بودن كوكب را در نيمه شرقى فلك در هر افق خواهند , در مقابل آن هبوط است كه مراد بودن كوكب در نيمه غربى آنست . مثلا از زمان غايت انحطاط شمس از افق تا هنگام رسيدنش به دائره نصف النهار را كه غايت ارتفاع شمس است گويند كه شمس صاعد است , و از زمان ميل آن از دائره نصف النهار يعنى از همان غايت ارتفاع شمس تا هنگام رسيدنش به غايت انحطاط از دائره افق را گويند كه شمس هابط است . اين معنى را در درس بيست و دوم در پيرامون تعريف دائره نصف النهار از زبده خواجه طوسى آورده ايم كه :

( فلك بدائره نصف النهار به دو نيمه شود : يك نيمه شرقى و آن را نصف صاعد خوانند , و يك نيمه غربى و آن را نصف هابط خوانند) .

و ظاهر است كه اين صعود و هبوط بقياس به حركت اولى است .

٢ - و گاهى هبوط كوكب گويند و از آن مقابل شرف كوكب را اراده كنند , مثلا برج حمل برج شرف شمس است , و نوزدهم حمل درجه شرف آنست , و نظير اين برج و درجه - يعنى برج ميزان , و درجه نوزدهم آن - برج و درجه هبوط