دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٥٨٨ - ظل مبسوط و منكوس

و اگر گمان رود كه اين اشتباه از اطلسها و جداول اطوال و عروض بلاد بديشان روى آورده است - مثلا در جدول عرض مكه بقدر ميل كلى آورده شده است - باز بسيار دور به نظر مى رسد , زيرا اختلاف جداول و محاسبات رياضى تا بدين حد تفاوت فاحش معهود نيست . اين علامه ابوريحان بيرونى است كه در هزار و اندى سال پيش , عرض مكه مكرمه را كاك , و عرض مدينه يثرب راكد , و عرض صنعاء را دل در قانون مسعودى حساب كرده نگاشته است و هر سه را در اقليم اول آورده است .

و به همين وزان احتمالات ديگر در بيان علت روى داد اشتباهى چنينى , مستبعد مى نمايد . كيف كان ايراد شهيد ثانى بر آنان وارد است .

راقم گويد : ايرادى بر خود شهيد ثانى نيز وارد است , و آن اين كه تقرير ضابطه وى ناقص است چنان كه در شماره ( ١ ) درس سى و دوم دانسته ايم كه در آفاق عديم العرض يعنى آفاق استوائى نيز در دو روز كه شمس در يكى از دو نقطه اعتدال است در وقت موافات مركز جرم شمس به دائره نصف النهار , ظل مبسوط معدوم مى گردد , و در باقى ايام آفاق استوائى را دو گونه ظل است , يعنى اگر شمس شمالى باشد ظل شاخص جنوبى است , و اگر جنوبى باشد شمالى است . و چون جناب شهيد در مقام بيان ضابطه است , ضابطه را با مسامحه و سهل انگارى نميتوان تلقى كرد و او را در تقريرش معذور داشت .