دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٥٤٠ - دائر و ساعات مستوى و معوج

جعبه هاى ساعت نما اعنى آلات تعيين ساعات زمانى كه در عرف عام بنحو اطلاق بنام( ساعت) اشتهار دارد , صنعت و ترسيم و تنظيم آن بساعات مستوى است كه هر پانزده درجه فلكى يكساعت زمانى است , و هر يك درجه فلكى چهار دقيقه زمانى , چنانكه در درس چهارم نيز گفته آمد .

در آغاز اين درس گفته ايم كه تمام قوس النهار تا بدور قوس الليل بود , چون قوس الليل معلوم شده است از قوس الليل بطريق مذكور عدد ساعات مستوى و اجزاى ساعات معوجه آن شب معلوم شود چه آنرا اگر بر پانزده قسمت كنند عدد ساعات مستوى شب معلوم شود , و اگر بر دوازده قسمت كنند عدد اجزاء ساعات معوج شب معلوم گردد :

و اگر عدد ساعات مستوى روز را از بيست و چهار نقصان كنند باقى عدد ساعات شب باشد , و بعكس يعنى اگر عدد ساعات مستوى شب را از بيست و چهار نقصان كنند باقى عدد ساعات روز باشد . و اگر با عدد ساعات روز مثلا دقائق باشد از بيست و چهار ساعت يكساعت را بشصت دقيقه قسمت كنند , و دقائق زائده را از شصت دقيقه نقصان كنند و ساعات تامه را از بيست و سه نقصان كنند باقى ساعات و دقائق شب باشد , و قس على هذا .

و همچنين اگر اجزاء ساعت معوجه روز را از سى درجه نقصان كنند باقى اجزاء ساعت معوجه شب باشد , و بعكس يعنى اگر اجزاء ساعت معوجه شب را سى درجه نقصان كنند باقى عدد اجزاء ساعت معوجه روز باشد .

بيان :

وجه اين مطلب اخير با اندك تأمل روشن مى شود , زيرا كه مجموع اجزاى يكساعت معوج روز با اجزاى يكساعت معوج شب سى درجه مى باشد , چه هر اندازه كه اجزاء ساعت معوجه روز بيشتر از پانزده درجه كه اجزاء ساعت مستوى است بوده باشد بهمان اندازه زيادت , اجزاى ساعت معوجه شب كمتر از پانزده درجه خواهد بود , و نيز هر اندازه اجزاء ساعت معوجه روز كمتر از پانزده درجه بوده باشد بهمان اندازه نقصان , اجزاى ساعت معوجه شب بيشتر از پانزده درجه خواهد بود پس مجموع اجزاى يكساعت معوجه روز با اجزاى يكساعت