يكى از اين دو، نظريه «اشاعره» است كه هر نوع رابطه طبيعى و يا على و معلولى در ميان پديده ها را نپذيرفته و در عالم هستى به يك علت بيش معتقد نيستند و آن خداست. و از نظر آنان خدا مستقيماً أثرگذار در صفحه هستى است حتّى اگر مثلاً إنسان دچار بيمارى مالاريا مى شود سبب بلاواسطه آن خداست.

مسلماً اين نظريه بر خلاف نظريه قرآن است زيرا قرآن به تأثيرهاى تبعى اشياء در يكديگر تصريح مى كند و ما، در بحث هاى عقايدى خود در اين باره به صورت گسترده سخن گفته ايم [١] اكنون تنها به نقل يك آيه بسنده مى كنيم.

قرآن مجيد مى فرمايد:

(الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الأَرْضَ فِرَاشًا وَ السَّمَاءَ بِنَاءً وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الَّثمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ فَلاَ تَجْعَلُوا للهِ أَنْدَادًا وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ)[٢].

«آن كس كه زمين را بستر شما و آسمان راهمچون سقفى بالاى سر شما قرار داد و از آسمان آيى فرو فرستاد، و به وسيله آن ميوه ها را پرورش داد تا روزى شما باشد، بنابراين براى خدا همتايانى قرار ندهيد در حالى كه مى دانيد».

اين آيه مباركه به روشنى مى گويد: آب در پرورش گياهان مؤثر است با اين صراحت چگونه مى توان روابط على و معلولى ميان پديده هاى

[١] منشور جاويد: ١ / ٣٤٢ .
[٢] بقره: ٢٢.