گردند و امّا ذليل كند ايشان را تا گردن نهند حق را به عنف.و ابو سلمه،روايت كند از عائشه كه گفت،رسول-عليه السّلام-گفت:روزگار به سر نشود [١]تا مردمان لات و عزّى نپرستند،گفت،من گفتم:يا رسول اللّه![٧٢-پ]من نپنداشتم كه اين باشد پس ازآن‌كه خداى تعالى اين آيت بفرستاد: لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ ،گفت:اين باشد مدّتى چندان كه خداى خواهد،آنگه خداى تعالى بادى خوش بفرستد و هركس را كه در دل او مثقال ذرّه‌اى خير باشد او را قبض كند تا نمانند الّا آنان كه در دل ايشان خيرى نباشد و مردم برگردند و با دين پدران شوند.

بعضى دگر گفتند:معنى آن است تا اين دين را بر همۀ اديان اظهار كند و قوّت و ظفر دهد به حجّت و دليل،و حجّت اين دين ظاهرتر باشد و دليل او روشن‌تر.بهرى دگر گفتند:مراد اعزاز اسلام است،تا اسلام چنان عزيز كند كه بر هيچ مسلمانى صغار و مذلّتى نرود چنان كه بر اهل ذمّت مى‌رود از هوان و بذل جزيت.بعضى دگر گفتند:

تا اين دين را غلبه دهد بر اديانى كه پيرامن رسول بود از شرك و جهودى و ترسايى و دينها[ى] [٢]ايشان منسوخ و مقهور كند.و از صادق-عليه السّلام-روايت كردند كه:

تأويل آيت فرونيامد هنوز و فرونيايد تا مهدىّ امّت بيرون نيايد.

قوله: يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ،اين آيت خطاب است با مؤمنان،گفت:اى گرويدگان!بسيارى از احبار كه علما[ى] [٣]جهودانند و رهبان كه زاهد[ان] [٤]ترسايانند،مى‌خورند مالهاى مردمان به باطل و ناحق و ناواجب به رشوت گرفتن در حكمها و تحريف كتاب خداى مى‌كنند بر مراد و هواى ايشان تا برآن جعلى و طعمه‌اى بستانند اين قول حسن است و جبّائى:و بعضى اهل معانى گفتند:اكل اموال النّاس بالباطل،كنايت است از كسب از وجوه حرام.و مراد به اكل،تملّك است،براى آن‌كه غرض از تملّك اكل باشد.و وجهى ديگر آن است كه:براى آن اكل گفت كه آن مالها ثمن مأكول بود،پس مال را مأكول خواند چنان كه شاعر گفت:

ذر الآكلين الماء لوما فما ارى ينالون خيرا بعد اكلهم الماء
اى ثمن الماء.بعضى ديگر گفتند:آن خواست كه در سورۀ البقره گفت:

[١] .مل:چنان شود.

[٤] [٣] [٢] .اساس:ندارد؛از آو،افزوده شد.