روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٢١ - ترجمه

وَ أَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ... [١] ،اى،ازدادوا عند نزول السّورة ايمانا او كفرا.و اين طريقه را تربيت كرده‌ايم در آيات ديگر.

و وجه سه‌ام [٢]در آيت آن است كه:هركه را خداى به هدايت او حكم كند مهتدى باشد،و هركه را به ضلال او حكم كند،او خاسر و خايب و زيانكار باشد و تا محكوم چنان نباشد،حاكم به او حكم نكند كه حكم حاكم تبع حال محكوم له او عليه باشد. آنگاه گفت:گروهى بسيار هستند كه ايشان بر كفر اصرار كردند و با دعوت رسول اصغا نكردند و حجّت عقل را كار نبستند؛و در سابق علم من چنان بود كه،ايشان هرگز ايمان نيارند و جز اختيار كفر نكنند و لا محال ازاين‌جهت را مرجع و مآب ايشان دوزخ باشد.پس در حكم چنان بودند كه پنداشتى ايشان را در اصل خلقت براى دوزخ آفريدند تا اگر خواهند [٣]كه ايشان را از آن محيص و معدلى بود، نبود.پس على سبيل المبالغة في التّشبيه،«لام»غرض آورد و گفت:

وَ لَقَدْ ذَرَأْنٰا لِجَهَنَّمَ ؛ما بيافريديم براى دوزخ بسيارى از جنّيان و انسيان،و اين «لام»را گروهى مفسّران و متكلّمان،«لام»عاقبت مى‌خوانند و تحقيق و اصل او اين است كه بيان كرده شد تا اصل وضع مراعى باشد و نيز طاعنى را نبود كه طعن زند كه:عرب،«لام»عاقبت نشناسد،و اين را مثالها بسيار است در قرآن و كلام عرب،منها قوله: فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً... [٤]،چون مآل كار لا بد با عداوت و حزن خواست بودن،گفت:پندارى كه او را براى عداوت و حزن برگرفتند،و منها قوله: إِنَّمٰا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدٰادُوا إِثْماً... [٥]،و منها قوله: رَبَّنٰا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَ مَلَأَهُ زِينَةً وَ أَمْوٰالاً فِي الْحَيٰاةِ الدُّنْيٰا رَبَّنٰا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ... [٦]،و مثله قول القائل:أعددت [٧]هذه الخشبة ليميل الحائط فاسنده بها.و«لام»در ميل ديوار نه براى[آن] [٨]آورد كه او مريد باشد ميل ديوار را؛و امّا اشعار بر اين هم بسيار آمد،منها قول الشّاعر:

و للموت تغذوا الوالدات سخالها كما لخراب الدّهر تبنى المساكن