مثله] [١]اصلا،و اين عكس آن است.و بعضى دگر گفتند:لفظ«اكثر»بر جاى خود است،و مراد آن است كه:بيشتر با كفر و نفاق فاسق‌اند از ارتكاب فجور.ابن الاخشاد [٢]گفت:بيشتر متمرّداند در كفر و همه به اين صفت متمرّد و طاغى نبودند.

آنگه وصف كرد ايشان را،گفت: اِشْتَرَوْا بِآيٰاتِ اللّٰهِ ،اى اخذوا عوض آيات اللّه.و اشتراى معاوضه باشد.به عوض آيات خداى،بهاى اندك بستده‌اند، يعنى آيتهاى خداى رها كرده‌اند.و گفته‌اند:اشترى،به معنى باع است،يعنى آيات] [٣]خداى به بهاى اندك و برگ بفروخته‌اند.گفته‌اند:[آيت] [٤].در شأن أبو سفيان آمد كه كافران را طعام مى‌داد و برگ مى‌كرد تا به محمّد ايمان نيارند.و گفتند:حلفاى قريش را طعام مى‌داد و حلفاى رسول را نمى‌داد.عبد اللّه عبّاس گفت:حلفاى طايف‌اند كه ايشان را مدد مى‌فرستادند ازآنجا كه به ساز خود كنند و با رسول كارزار كنند.جبّائى گفت:مراد متمرّدان‌اند [٥]كه عهد رسول بشكستند به حطامى اندك و طعمه‌اى كه ايشان را بود از سفله،و براى آن قليل خواند آن را كه در خود قليل بود و اگرچه در صورت كثير بودى به اضافت آنچه ايشان خود را فوت كرد از ثواب آخرت قليل بودى. فَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِهِ ؛مردم را بازداشتند از راه خداى.و«ها»، راجع است با نام خداى تعالى. إِنَّهُمْ سٰاءَ مٰا كٰانُوا يَعْمَلُونَ ؛ايشان بد كارى بود آنچه مى‌كردند.و«ما»،نكرۀ موصوفه است،و محلّ او نصب است على التّميز،كقوله:

سٰاءَ مَثَلاً [٦]... ،و اسم ساء كه معرّف [٧]باشد به«لام»جنس محذوف است،و التّقدير، ساء العمل عملا كانوا يعملونه.

لاٰ يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلاًّ وَ لاٰ ذِمَّةً ،براى آن تكرار كرد كه اين آيت در حقّ آنان است كه،ايشان به آيات خداى [٨]عوض اندك ستانند و از راه خداى و دين مسلمانى مردمان را منع كنند.و آيت اوّل كه [٩]در حقّ جملۀ ناقضان عهد است.جبّائى گفت:

اين آيت در حق جهودان است،و آن در حقّ ناقضان عهد؛نبينى [١٠]كه حكم نيز

[١] .اساس:ندارد؛به قياس نسخۀ آو،افزوده شد.

[٢] .همۀ نسخه بدلها،بجز مل و مج:ابن الاخشيد.

[٤] [٣] .اساس:ندارد؛از آو،افزوده شد.

[٥] .همۀ نسخه بدلها:جهودان.

[٦] .سوره اعراف(٧)آيه ١٧٧.

[٧] .آج،لب،مل،مج:معروف.

[٨] .اساس:خود؛به قياس نسخۀ آو،و اتفاق نسخه‌ها تصحيح شد.

[٩] .كذا:در اساس؛ديگر نسخه بدلها:اوّل در.

[١٠] .آج،لب:نبى.