روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ١٨٠ - ترجمه
گفتند:عهد باشد و لكن براى آنكه لفظ مختلف است تكرار كرد،كقول الشّاعر:
و الفى قولها كذبا و مينا
عبد اللّه عبّاس و ضحّاك گفتند:قرابت باشد.يمان گفت:رحم [١]باشد و معنى يكى بود،قال حسّان بن ثابت:
لعمرك انّ الّك من قريش
كإلّ السّقب من رأل النّعام[٥٧-پ]
و قال ابن مقبل:
افسد النّاس خلوف حلفوا
قطعوا الإلّ و اعراق [٢]الرّحم
و قال آخر فى الالّ بمعنى العهد:
وجدناهم كاذبا إلهم
و ذوا الإلّ و العهد لا يكذب
ابو عبيده [٣]گفت:سوگند و پيمان باشد.حسن بصرى گفت:جوار باشد.
ابو مجاهد [٤]گفت و مجاهد در يك روايت:الألّ،هو اللّه-عزّ و جلّ.و عبيد بن عمير:
جبر الّ-به تشديد-يعنى عبد اللّه [٥].
و در خبر هست كه:قومى از قوم مسيلمه در عهد ابو بكر به مدينه آمدند،ابو بكر گفت:چيزى بخوانى از آوردۀ او.ايشان بخواندند.ابو بكر گفت:هذا الكلام لم يخرج من إلّ،اى من اللّه.و قرائت عكرمه آن است:ايلا،بالياء و الايل،هو اللّه -عزّ و جلّ-و منه:جبريل و ميكايل،و اصل كلمه من الاليل،و هو البريق باشد،يقال:ألّ، يؤلّ،اذا لمع،و منه:الالّة،للحربة للمعانها،و اذن مؤلّلة مشبّهة بالحربة [٦]في حدّتها.
و لا ذمّة،قيل:عهدا،و قيل:حرمة،و جمعها و ذمم. يُرْضُونَكُمْ بِأَفْوٰاهِهِمْ ؛خشنود مىدارند شما را به دهن،يعنى به زبان و گفتار،و دل ايشان كاره است و قائل نيست آن را كه به زبان مىگويند تا هم كافر باشند و هم منافق؛چه باطن خلاف ظاهر داشتن [٧]سيرت منافقان بود.و بيشترينۀ ايشان فاسقاند.گفتند:مراد جملهاند؛و لكن به اكثر عبارت كرد از كلّ،چنان كه گويند:قلّ ما رأيت مثله[اى ما رأيت
[١] .اساس:حرز،به قياس نسخۀ آو،و اتّفاق نسخهها تصحيح شد.
[٢] .آج،لب:اعراف.
[٣] .اساس:ابو عبيد؛به قياس نسخۀ آج،تصحيح شد.
[٤] .همۀ نسخه بدلها،بجز مل،آن:ابو مجلز؛آن:ابو محلى.
[٥] .همۀ نسخه بدلها،بجز مل و مج+بندۀ خدا.
[٦] .آج،لب+للمعانها.
[٧] .اساس:داشتى؛به قياس نسخه آو،تصحيح شد؛آج،لب:داشتند.