خدا از ما اين مى‌خواهد.و بر اين قول مشركان جبر گفته باشند تا مع كفرهم قدرى باشند.و بعضى دگر گفتند:«هذا»اشارت است به كار رسول و دين او،يعنى،آن كارى است كه براى او خواسته و ساخته‌اند،از آن مى‌رود او را.

مٰا سَمِعْنٰا بِهٰذٰا فِي الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ ،ما نشنيديم اين حديث در دين آخرينان.

عبد اللّه عبّاس و كلبى و قرظى و مقاتل گفتند:مراد ترساى است براى آن‌كه ترسايان به يك خداى نگويند،سه [١]خداى گويند.مجاهد و قتاده گفتند يعنى:ملّت خود و روزگار خود و دين قريش. إِنْ هٰذٰا إِلاَّ اخْتِلاٰقٌ [ان،به معنى«ماى نافيه»است، گفتند:نيست اين كه محمّد مى‌گويد، إِلاَّ اخْتِلاٰقٌ ] [٢]،و هو افتعال من الخلق،و آن دروغ فروبافتن باشد،يقال:هذا كلام مخلوق و مختلق و مخترق و مخترع،اذا كان كذبا،او مضافا الى غير قائله،يعنى،محمّد اين دروغ مى‌گويد بر خداى.و اشارت در«هذا»به قرآن است براى اين ايهام روا نداشتيم كه قرآن را مخلوق خوانند جز كه قرينه‌اى گويند با او كه بدانند كه مراد به مخلوق محدث [٣]است تا وصف نكرده [٤]باشند قرآن را به آن‌كه مشركان گفتند،و مثله قوله: إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ خُلُقُ الْأَوَّلِينَ [٥][٩٠-ر].

أَ أُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنٰا ،آنگه بر سبيل انكار و تعجّب گفتند:اين ذكر قرآن [٦]است از ميان ما همه بر او فرود آمد؟چه اختصاص بود او را به اين؟آنگه خداى تعالى گفت: بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْ ذِكْرِي ،ايشان در شكّ‌اند از ذكر من و وحى من، بَلْ لَمّٰا يَذُوقُوا عَذٰابِ ،بل ايشان عذاب من نچشيده‌اند،چه اگر خبر داشتندى از عذاب من،اين نگفتندى.و قوله: عَذٰابِ ،اراد عذابى،اكتفا كرد از«يا» به كسرۀ با.

أَمْ عِنْدَهُمْ خَزٰائِنُ رَحْمَةِ رَبِّكَ ،يا نزديك اين كافران است خزينهاى [٧]رحمت خداى و نعمت او.و گفتند:مراد به رَحْمَةِ ،نبوّت است،و مثله قوله:

[١] -دا،آج،لب:به سه.

[٢] -اساس و آب،افتادگى دارد،از دا،افزوده شد.

[٣] -دا:محدثى.

[٤] -در اساس تكرار شده است.

[٥] -سورۀ شعرا(٢٦)آيۀ ١٣٧.

[٦] -دا،آج،لب:كه قرآن.

[٧] -خزينها/خزينه‌ها.