جالب اين‌كه: در بعضى از آيات قرآن آمده است كه روز قيامت جهنم را به سوى مجرمان مى‌برند وَجِىَ‌ءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ‌ (فجر- ٢٣) ولى در آيه مورد بحث مى‌فرمايد: كافران را بر آتش دوزخ عرضه مى‌دارند، گويى جاذبه‌اى در ميان اين دو، وجود دارد؛ از يكسو جهنم به سوى آنها جذب مى‌شود، و از سوى ديگر آنها به سوى جهنّم!

در دوّمين تعبير يكى ديگر از عذاب‌هاى دردناك قيامت را بيان مى‌كند و آن روز را به همان نام مى‌نامد و مى‌فرمايد: «روزى كه صورت‌هاى آنها در آتش (دوزخ) دگرگون خواهد شد، مى‌گويند اى كاش ما خدا و پيامبرش را اطاعت كرده بوديم» (يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوْهُهُمْ فى النّارِ يَقُولُونَ يا لَيْتَنا اطَعْنَا اللَّهَ وَ اطَعْنَا الرَّسُولا) (احزاب- ٦٦).

در اين‌كه منظور از دگرگون شدن صورت‌ها در آن روز چيست مفسّران تعبيرات گوناگونى دارند گاه گفته شده كه منظور دگرگون شدن رنگ چهره‌هاست، گاه زرد و پژمرده مى‌شود، گاه سرخ و آتشين مى‌گردد و گاه تاريك و سياه.

و بعضى گفته‌اند منظور آن است كه همان‌گونه كه براى برشته كردن چيزى روى آتش آن را زير و رو و اين طرف و آن طرف مى‌كنند؛ صورت‌هاى مجرمان نيز در آن روز در آتش دوزخ چنين حالى را خواهد داشت.

و گاه گفته شده است، منظور اين است كه آنها را به صورت در آتش دوزخ مى‌افكنند، البتّه ذكر وجوه (صورتها) به خاطر آن است كه اشرف اعضاى انسان صورت اوست.

اين احتمال نيز وجود دارد كه همه اين تفسيرهاى سه گانه در مفهوم آيه جمع باشد هرچند تفسير اوّل و دوم صحيح‌تر به نظر مى‌رسد، و به هر حال آيه از فاجعه بزرگ و عذاب عظيمى خبر مى‌دهد كه در انتظار گروه كافر و مجرم و معاند است.

پيام آيه اين است كه پيش از يا لَيْتَ (اى كاش) گفتن آن روز كه هيچ‌گونه اثر و فايده‌اى ندارد، چرا امروز در مسير اطاعت خدا و پيامبرش قرار نمى‌گيرند؟ چرا امروز طاعت بندگان شيطان صفت و طاغوت‌هاى زمان را بر اطاعت خدا مقدم مى‌دارند؟ كارى كه مخصوصاً در قيامت از آن اظهار ندامت و پشيمانى خواهند كرد.

***