لِلْكُتُبِ كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْق نُعيدُهُ وَعْداً عَلَيْنا انّا كُنّا فاعِلينَ: «روزى كه ما آسمان را همچون طومارى در هم مى‌پيچيم، سپس همان‌گونه كه آفرينش را آغاز كرديم آن را باز مى‌گردانيم، اين وعده‌اى است كه ما داده‌ايم و قطعاً آن را انجام خواهيم داد».

«سِجِلْ» از ماده سَجْل (بر وزن سَطْل) به معناى دلو بزرگ و پر از آب است و ريشه آن را به معناى «جمع كردن و ذخيره نمودن براى ريختن و منتشر ساختن، دانسته‌اند، به همين دليل به دلو بزرگ «سَجْل» گفته مى‌شود، و «سِجِلّ» (با كسر سين و جيم و تشديد لام) به اوراقى كه مطالب را روى آن مى‌نويسند و گاه آن را به صورت «طومار» به هم مى‌پيچند، گفته‌اند، و در اين صورت تعبير طى السجل گفته مى‌شود.

بعضى نيز بر اين باورند كه سِجلّ به معناى كتاب‌هايى است كه احكام قضايى و صورت دعاوى و مانند آن در آن نوشته و جمع‌آورى مى‌شود، و لذا تسجيل به معناى ثبت كردن و قرار دادن و اثبات نمودن آمده است. [١]

به هر حال ظاهر آيه اين است كه در پايان جهان و آستانه قيامت، تمام آسمان‌ها به هم پيچيده مى‌شوند، همان‌گونه كه در آغاز به صورت توده واحدى بوده‌اند، و اين چيزى است‌كه در علم امروز نيز به آن تصريح شده كه عالم هستى در آغاز به صورت توده واحدى بوده سپس به عللى كه درست نمى‌دانيم به سرعت به دور خود به گردش درآمد، و بر اثر نيروى گريز از مركز اجزاى آن از هم دور مى‌شوند، و هم اكنون عالم در حال گسترش است، ولى احتمالًا بعد از رسيدن به حد نهايى گسترش بازگشت شروع مى‌شود، و بار ديگر با سرعت به سوى مركز جهان حركت مى‌كنند، و سرانجام به هم مى‌پيچند و توده واحدى را تشكيل مى‌دهند، و اين پايان نظام اين جهان است.

بار ديگر حركت نوينى آغاز مى‌گردد، و زمين و آسمان جديدى به وجود مى‌آيد كه جهان ديگرى را تشكيل مى‌دهد.

طبق اين معنا هيچ نيازى به اين‌كه آيه را به صورت بيان كنايى تفسير كنيم نداريم، هرچند بسيارى از مفسّران به سراغ معانى كنايى رفته‌اند، شايد به خاطر اين جهت كه اين تفسير در آن زمان مطرح نبوده است.

ولى به هر صورت جمع شدن آسمان‌ها به معناى نابودى مطلق آنها و از ميان رفتن عالم ماده نيست، چرا كه قرآن با صراحت در آيات متعدد مى‌گويد انسان‌ها از قبرها برمى‌خيزند، و استخوان‌هاى پوسيده لباس‌

[١]. قاموس، مفردات، و التحقيق، و كتب ديگر.