آيا برزخيان تنها از طريق مشاهده جهنم و بهشت شكنجه مى‌بينند، يا شاد مى‌شوند؟ با اين دو در ظاهر وجود آنها نيز اثر مى‌گذارد؟ همان‌گونه كه اگر انسانى از نزديك گودال آتشى رد شود گرماى آتش گاهى صورت او را مى‌سوزاند، و يا اگر از نزديك باغ خرم و سرسبزى بگذرد و نسيم روح افزا و خوشبوى آن او را به نشاط مى‌آورد، و يا از هر دو طريق پاداش و كيفر مى‌بينند؟ (روحانى و جسمانى البته منظور جسم مثالى و برزخى است).

احتمال سوّم از همه مناسب‌تر است (دقت كنيد)

اين نكته نيز قابل توجه است كه ظاهر آيه مى‌گويد: آل‌فرعون بر آتش عرضه مى‌شوند، ولى بعضى از مفسّران گفته‌اند اين تعبير كنايه از عكس آن است يعنى آتش بر آنها عرضه مى‌شود، همان‌گونه كه گفته مى‌شود عَرَضْتُ النّاقَةَ عَلَى الْحَوضِ‌ «من شتر را بر حوض آب عرضه داشتم» يعنى آب را بر او عرضه كردم (تعبيرى كه در حديث از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم بود نيز همين معنى را تأييد مى‌كند، زيرا مى‌فرمود: محل آنها در بهشت و دوزخ بر آنها عرضه مى‌شود).

***

در پنجمين آيه‌ كه سخن از «مؤمن آل يس» است (همان مرد با ايمانى كه شرح سرگذشت او در سوره «يس» آمده، او به يارى رسولان مسيح عليه السلام كه به شهر «انطاكيه» آمده بودند برخاست، و مردم را نصيحت كرد و اندرز داد كه از اين رسولان پيروى كنند، ولى قوم لجوج و گهنكار، نه تنها به سخنان اين مؤمن پاكباز توجهى نكردند، بلكه بر او شوريدند و شهيدش كردند).

مى‌فرمايد: «به او گفته شد وارد بهشت شو، گفت: ايكاش قوم من مى‌دانستند كه پروردگارم مرا آمرزيد و در صف گرامى شدگان قرارداد» (قِيلَ ادْخُلِ الْجَنَّةَ قالَ يالَيْتَ قَوْمى يَعْلَمُونَ- بِما غَفَرَلى رَبِّى وَ جَعَلَنى مِنَ الْمُكْرَمِينَ).

روشن است كه اين جنت، بهشت قيامت نيست، بلكه بهشت برزخى است، زيرا مؤمن آل‌يس در اينجا آرزو مى‌كند كه قومش در دنيا از سرنوشت او آگاه شوند، و بدانند چگونه خداوند او را مشمول غفران قرارداده و گرامى داشته است؟

مرحوم «طبرسى» در «مجمع‌البيان» مى‌گويد: اين آيه دلالت بر نعمت‌هاى قبر (برزخ) مى‌كند، چون‌