پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٤٣ - ٧- فلسفه مرگ و حيات

و طبعاً كارت قبولى و نتيجه اين آزمون در سراى ديگر آشكار مى‌شود.

رابعاً معيار ارزش انسان در پيشگاه خدا حسن عمل اوست.

بديهى است اعمال نيكو از عقائد پاك، و قلب مؤمن، و نيت خالص، سرچشمه مى‌گيرد، چرا كه هميشه عمل بازتابى است از اين امور.

شايد به همين دليل در حديثى از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم مى‌خوانيم كه در تفسير جمله‌ «احْسَنُ عَمَلًا» فرمود: «اتَمُّكُم عَقْلًا وَ اشَدُّ للَّهِ خَوْفاً وَ احْسَنُكُمْ فيما امَرَ اللَّهُ بِهِ وَ نَهى‌ عَنْهُ نَظَراً، وَ انْ كانَ اقَلُّكُمْ تَطَوُّعا: «منظور اين است كه كداميك از شما از نظر عقل و خرد كاملتر، و از جهت خداترسى قوى‌تر و داراى آگاهى فزون‌تر نسبت به اوامر و نواهى الهى هستيد، هرچند اعمال مستحب شما كمتر باشد»! [١]

و از اينجا روشن مى‌شود تفسيرهاى مختلفى كه براى‌ «احْسَنُ عَمَلًا» ذكر كرده‌اند مانند: اعمال خالص‌تر، عقل بيشتر، زهد فزونتر، ياد مرگ كردن و بيشتر آماده اين سفر شدن، همه با يكديگر ارتباط دارد، و تفسيرهاى مختلفى محسوب نمى‌شود، چرا كه همه شاخ و برگ و ريشه و ساقه و ميوه يك شجره است.

خامساً: ارزش واقعى از آن «كيفيت عمل» است نه «كميت» و حجم آن، واى بسا عمل كوچكى با كيفيت بالا از نظر خلوص و ايمان و معرفت، بر اعمال كثير و فراوان، برترى داشته باشد، و لذا در حديثى از امام صادق عليه السلام آمده است كه فرمود: لَيْس يَعنى اكْثَرُ عَمَلًا وَلكِنْ اصْوَبُكُمْ عَمَلًا: «هدف اين نيست كداميك بيشتر عمل مى‌كنيد، بلكه منظور اين است كداميك صحيح‌تر و خالص‌تر عمل مى‌نماييد». [٢]

سادساً: افعال الهى داراى هدف و به اصطلاح «معلل بالاغراض» است، برخلاف گفته ناآگاهان و بيخبرانى كه افعال خدا را بى‌هدف معرفى كرده‌اند.

سابعاً: از آنجا كه در اين ميدان آزمايش عظيم ممكن است انسان احساس تنهايى و ناتوانى كند، و يا بر اثر لغزش‌ها مأيوس گردد، در پايان آيه با توصيف خداوند به عزيز و غفور به اين نگرانى‌ها پايان مى‌دهد، و به انسان مى‌گويد: تنها نيستى، از عظمت آزمايش مترس، دل بر خداى نه، و اگر لغزشى از تو سر زد دست به دامن عفو و غفرانش بزن.

[١]. تفسير مجمع‌البيان، جلد ١٠، صفحه ٣٢٢.

[٢]. «اصول كافى»، جلد ٢، صفحه ١٦ (باب الاخلاص)، حديث ٤.