ماندند و تنها اقليتى پا به ميدان جهاد گذاشتند، اين اقليت به دو دسته تقسيم شدند، بعضى گرفتار وحشت و ترس گشتند و گفتند: «ما امروز قدرتى براى مبارزه با جالوت و لشكريانش نداريم. (قالُوا لا طاقَةَ لَنا الْيَوْمَ بِجالُوتَ وَ جُنُودِهِ).

در مقابل اين گروه «كسانى كه مى‌دانستند خدا را ملاقات خواهند كرد (و به روز قيامت ايمان داشتند) گفتند: چه بسا گروه اندكى كه به فرمان خدا بر گروه عظيمى غلبه كردند، و خدا با صابران است» (و قالَ الَّذينَ يَظُنُّونَ انَّهُمْ مُلاقُوا اللَّهَ كُمْ مِنْ فِئَةٍ قَليلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثيرَةً بِاذْنِ اللَّهِ وَ اللَّهُ مَعَ الصّابِرينَ).

تعبير به‌ «يظنون»- به گفته بسيارى از مفسّران- در اينجا به معناى «يقين به روز قيامت» است و بايد هم چنين باشد، چون اين سخن از سوى كسانى اظهار مى‌شد كه از كوره امتحانات مختلف درآمده، و با ايمان راسخ قدم به ميدان جهاد گذارده بودند.

البته نبايد فراموش كرد كه «ظن» معناى وسيعى دارد كه شامل يقين نيز مى‌شود، به گفته «راغب» در «مفردات»: «ظن» به معناى اعتقادى است كه از دلائل و نشانه‌ها حاصل مى‌شود، و هرگاه قوى باشد به علم منتهى مى‌شود و هرگاه ضعيف باشد از حد وهم تجاوز نمى‌كند.

بعضى از مفسّران نيز گفته‌اند كه ظن در اينجا به همان معنا «گمان» است، ولى «لقاء اللَّه» در اينجا به معناى قيامت نيست بلكه به معناى شهادت در راه خداست، يعنى اين سخن كسانى بود كه گمان به شهادت پرافتخار داشتند.

ولى اين معنا بسيار بعيد به نظر مى‌رسد چرا كه تناسبى با مسأله «غلبه گروه اندك بر گروه كثير ندارد» و از اين گذشته «لقاء اللَّه» در آيات قرآن معمولًا به معناى قيامت است، نه مرگ و نه شهادت.

به هر حال مسلم است كسانى كه به قيامت ايمان دارند هرگز مرگ را پايان زندگى نمى‌دانند، بلكه سرآغاز زندگى برتر مى‌شمارند، چنين اشخاصى نه تنها از مرگ نمى‌ترسند بلكه با شجاعت و شهامت به استقبال آن مى‌روند.

***

در پنجمين آيه كه از زبان ساحران فرعونى به هنگام ايمان آوردن به موسى عليه السلام، و به دنبال تهديد شديد فرعون به كشتار بيرحمانه آنان، بيان شده، چنين مى‌خوانيم: «آنها با صراحت به فرعون گفتند: هر