و در حديث معروفى كه از طرق شيعه و اهل سنّت نقل شده مى‌خوانيم كه همه انسان‌ها بر فطرت (اسلام) متولّد مى‌شوند، مگر اينكه پدران و مادران آنها را به آيين يهوديگرى يا نصرانيّت و مجوسيّت متوجّه سازند. [١]

***

در دوّمين آيه، خداوند به دو موضوع سوگند ياد كرده است: به روز قيامت، و وجدان بيدار انسان‌ها (نفس ملامت كننده) (لا اقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيامَةِ وَ لا اقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوّامَةِ).

بعضى معتقدند: «لا» در دو آيه فوق، همان معنا نفى را مى‌رساند، و مفهومش اين است كه من به اين دو موضوع سوگند ياد نمى‌كنم، و هدف آن است كه مقصود را به نحو مؤكّدترى القاء كند، مثل اين است كه گاه به ديگرى مى‌گوييم: من به جان تو سوگند ياد نمى‌كنم، اشاره به اينكه برتر از سوگند است.

ولى غالب مفسّران، «لا» را زائده و براى تأكيد مى‌دانند، بنابراين خداوند هم به‌ «روز قيامت» سوگند ياد كرده و هم به‌ «نفس لوّامه».

«نفس لوّامه» همان وجدان اخلاقى انسان است كه وقتى خطايى از او سرزند، خويشتن را ملامت مى‌كند، هر قدر خطا سنگين‌تر باشد، سرزنش و عذاب وجدان شديدتر است، تا آنجا كه بعضى از افراد به هنگام ارتكاب گناهان يا جنايات بزرگ دست به انتحار مى‌زنند تا خود را از شكنجه وجدان رها سازند، و بسيارى از ما نمونه‌هايى از آن را در مورد قاتلان و خطاكاران بزرگ شنيده يا ديده‌ايم.

ذكر اين دو (روز قيامت و نفس لوّامه) در كنار هم به عنوان دو موضوع بزرگ با ارزش كه مى‌توان به آن سوگند ياد كرد، اشاره به رابطه آن دو با يكديگر است:

روز قيامت دادگاه بزرگ الهى است و «نفس لَوّامة» نيز دادگاه و رستاخيز كوچكى در جان هر انسان است، يا به تعبير ديگر اشاره به اين است شما چگونه در مورد دادگاه قيامت ترديد مى‌كنيد در حالى كه نمونه كوچك آن در همين دنيا در درون جان خود مى‌يابيد؟ و بارها آزموده‌ايد كه هنگام انجام كار نيك، روحتان مملو از نشاط و شادى مى‌شود، اين آرامش و رضايت وجدان پاداشى است كه روحتان به شما

[١]. درالمنثور، جلد ٥، صفحه ١٥٥ و تفسير جامع الجوامع ذيل آيه مورد بحث.