مراحل چهارگانه‌اى كه در اين آيه ارائه شده هريك نمونه تازه و پرتوى جديد از حيات و زندگى بعد از مرگ است، كه به خوبى مى‌تواند بيانگر قدرت خالق از يكسو، و امكان مسأله معاد و حيات پس از مرگ از سوى ديگر باشد، مخصوصاً مسأله مربوط به جنين‌شناسى است كه هنوز قوانين حاكم بر آن از چشم تيز بين دانشمندان پوشيده مانده است، همين اندازه مى‌دانيم تا مدت زيادى جنسيت در رحم مادر كاملًا نامعلوم و نامشخص است، و در مراحل نهايى آشكار مى‌گردد، و نيز مى‌دانيم قوانين دقيقى بر آن حاكم است كه اين دو جنس را در حدى متعادل و نزديك به هم قرار مى‌دهد، ولى جزئيّات اين مسائل همچنان در پرده ابهام پوشيده است.

فكر كنيد اگر از هر ده جنين نه نفر نوزاد دختر، و يك پسر متولد مى‌شد، و يا به عكس، چه بى‌نظمى عجيب و چه غوغاى وحشتناكى و درگيرى شديد در جامعه انسان به وجود مى‌آمد؟!

***

در سومين آيه بعد از اشاره به قدرت نمايى خداوند مى‌فرمايد: «آيا انسان نمى‌داند كه او دو زوج مذكر و مؤنث را آفريده، از نطفه هنگامى كه در رحم مى‌ريزد» (يا مقدر مى‌شود كه انسانى از آن تولد يابد) و آيا نمى‌داند كه بر خدا لازم است عالم ديگر را ايجاد كند»؟ (تا عدالت اجرا شود) (وَ انَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَ الْأُنْثى‌- مِنْ نُطْفَةٍ اذا تُمْنى‌- وَ انَّ النَّشأَةَ الأُخْرى‌).

گرچه در اين آيات به اين حقيقت تصريح نشده كه پيدايش نشئه آخرت را با قياس به تطورات جنين مى‌تواند دريافت، ولى ارتباط و پيوند آيات ايجاب مى‌كند كه اوّلى به عنوان دليل و شاهدى بر دوّمى باشد همان‌گونه كه بعضى از مفسّران نيز به آن توجه كرده‌اند. [٢]

«نشئه اخرى» به معناى‌ «ايجاد ديگر» به عقيده اكثريت قاطع مفسّران به معناى «حيات آخرت» است، ولى بعضى اصرار دارند كه آن را يعنى مرحله دميده شدن روح انسانى در جنين بدانند، و آيه‌ فَكَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْماً ثُمَّ انْشأْناهُ خَلْقاً اخَرَ. (بر استخوان‌ها گوشت پوشانديم سپس آفرينش جديدى به جنين داديم)

[١]. ولى جمعى از مفسّران‌ «يُمْنى‌» را به معناى تقدير نگرفته، بلكه به معناى ريخته شدن آن آب در رحم تفسير كرده‌اند و به هر صورت «من» بيانيه است نه تبعيضيه.

[٢]. تفسير فى ظلال القرآن، جلد ٧، صفحه ٦٣١.