اين تعبير كه يكبار در قرآن مجيد آمده، و جزء نام‌هاى قيامت محسوب مى‌شود نيز از تعبيرات تكان‌دهنده است و حكايت از گستردگى دوزخ و كثرت دوزخيان مى‌كند، كثرتى كه هر انسانى را خائف مى‌سازد، نكند او نيز در زمره آنان باشد، مى‌فرمايد: «به خاطر بياوريد روزى را كه به جهنم مى‌گوييم آيا پر شده‌اى، و او مى‌گويد: آيا افزون بر اين هم وجود دارد»؟!

(يَوْمَ نَقُوْلُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلأْتِ وَ تَقُوْلُ هَلْ مِنْ مَزِيْدٍ) (ق ٣٠).

در تفسير آيه، دو نظر وجود دارد نخست اين‌كه «استفهام انكارى» باشد، يعنى جهنم در پاسخ اين سئوال كه آيا پر شده‌اى؟ مى‌گويد: مگر افزون بر اين ممكن است؟ اشاره به اين‌كه هيچ جايى باقى نمانده.

ديگر اين‌كه استفهام «استفهام تقريرى» است، يعنى آيا باز هم افراد ديگرى هستند كه به دوزخ بيايند؟ و به اين ترتيب دوزخ مانند انسان پر اشتهايى كه دائماً تقاضاى غذاى بيشتر مى‌كند و هرگز سير نمى‌شود در جستجوى تبهكاران و ستمگران است، و جاى تعجب نيست كه نه جهنم از بدكاران سير شود و نه بهشت از نيكوكاران. ولى بعضى از مفسّران بر اين تفسير خرده گرفته‌اند كه با آيه‌ لَامْلَئَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النّاسِ اجْمَعينَ‌ «سوگند ياد مى‌كنم كه دوزخ را از جن و انس پر مى‌كنم» (سجده ١٣) سازگار نيست، بنابراين بايد به سراغ تفسير اوّل رفت. [١] ولى از اين ايراد مى‌توان پاسخ داد كه پر بودن درجاتى دارد، درست مثل اين‌كه ظرفى را از غذا پر مى‌كنند و به كسى مى‌دهند و او تقاضا مى‌كند باز هم روى آن را انباشته‌تر كنند.

در اين‌كه اين سئوال و جواب در برابر دوزخ چگونه انجام مى‌گيرد؟ بعضى گفته‌اند سئوال و جواب از خازنان و نگهبانان دوزخ است، و بعضى گفته‌اند اين سئوال و جواب به زبان حال انجام مى‌گيرد، و گاه گفته شده جهنم به طورى كه از بعضى از تعبيرات قرآن و اخبار استفاده مى‌شود خود موجودى زنده است، و قادر بر سخن گفتن، و بنابراين مى‌توان آيه را به همان مفهوم ظاهرى آن تفسير كرد. [٢]

به هر حال پيام اين آيه آن است كه دوزخيان بسيارند و تهديد الهى جدّى است، و به هركس هشدار

[١]. در تفسير فخررازى، جلد ٢٨، صفحه ١٧٤ و روح‌المعانى، جلد ٢٦، صفحه ١٧٠ و الميزان جلد ١٨، صفحه ٣٨٤ اين‌اشكال از بعضى مفسّران حكايت شده است.

[٢]. در تفسير روح‌البيان شواهدى از آيات و روايات بر اين معنا آورده شده، جلد ٩، صفحه ١٢٧.