ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٢٦٧ - مسئلهء دوم - آيا بررسى محتويات كتب براى حفظ قانون فعّاليّت مغز و روان انسانى خلاف آزادى عقيده و بيان است

فاسد در اينجا و در هر جاى ديگر عبارت است از خلاف حقّ و خلاف واقع ، و مسلَّم است كه حقّ و واقع از يك جهت مطلق بوده اختلاف شرايط زمانى و مكانى و موضعگيرىها و موقعيّتهاى خاصّ انسانى نمى تواند آنها را دگرگون بسازد . مانند مبادى عمومى جهان هستى و قانونى بودن آن و مانند اين كه حيات انسانى قوانينى براى خود دارد و اين قوانين را نمى توان با خيالات و پندارها ناديده گرفت . بنا بر اين ، اظهار نظريّات مخالف حقّ و واقع بمعنائى كه گفتيم قرار دادن افكار در معرض انحراف و پوچى است . حال اگر براى ترويج اين انحراف و پوچى از جالبترين اصطلاحات و از زيباترين جمله بندىها و از خوشايندترين شعر و نثر بهره بردارى شود ، جز اشاعهء فساد و عامل پوچگرائى نتيجه اى نخواهد داشت . حقّ و واقع از جهت ديگر نسبى بوده و مراعات طرف نسبت يعنى مراعات آن اصل يا موضوعى است كه حقّ بودن حقّ و واقعيّت يك شيء با نظر بآن اصل يا موضوع تحقّق پيدا ميكند . مسلَّم است كه وقتى كه يك حقيقتى براى فردى از انسان يا جامعه اى از انسانها صحيح و ثابت فرض شد ، حقّ و واقع بودن همهء اعمال و انديشه‌ها و هدفگيرىهاى آن انسان يا جامعه با همان حقيقت سنجيده مى شود ، ولى ملاك صحّت آن دو نيز بايستى با واقعيّت و قوانين دو قلمرو جهان و انسان تطبيق شوند . بر فرض ثابت شدن حقّ و واقع در دو جهت فوق ، مطلبى كه بر خلاف آن گفته شود يا از قلم روى كاغذ سرازير شود قطعا باطل و فاسد و مفسد خواهد بود . شايد نتوان يك انسان خردمندى را سراغ گرفت كه بيان مطالبى بر خلاف حقّ و واقع را در دو جهت فوق كه مبناى حيات انسانها است ، مبارزه با حيات انسانها تلقّى نكند .
مسئلهء دوم - آيا بررسى محتويات كتب براى حفظ قانون فعّاليّت مغز و روان انسانى خلاف آزادى عقيده و بيان است اين همان مسئله است كه اشتباه و خطاء در بارهء آن ، جرمى است نابخشودنى و خطائى است غير قابل جبران . در گذشته اى