ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٢١ - اجل مطلق ، اجل مسمّى ، اجل مشروط يا اجل اخترامى

قال فقال : هما أجلان : أجل موقوف يصنع الله ما يشاء و أجل محتوم [١] از امام صادق عليه السّلام از فرموده خدا ( اجلى را مقرّر فرمود و اجلى است مسمّى ) پرسيدم ، حضرت فرمود : اجل بر دو نوع است : اجل موقوف ( مشروط ) كه بسته به مشيّت خداوند متعال است و اجل حتمى ) .
باز حمران مى گويد :
سألته [ أبا عبد الله ( ع ) ] عن قول الله : أجلا و أجل مسمّى عنده قال : المسمّى ما سمّى لملك الموت في تلك اللَّيلة ، و هو الَّذى قال الله : فإذا جاء أجلهم لا يستأخرون ساعة و لا يستقدمون ، و هو الَّذي سمّى لملك الموت فى ليلة القدر و الأخر له فيه المشيّة أن شاء قدّمه و أن شاء أخّره [٢] ( از امام صادق عليه السّلام پرسيدم : در باره فرموده خداوند متعال : اجل و اجل مسمّى در نزد او آن حضرت فرمود : اجل مسمّى اجلى است كه به ملك الموت معيّن شده است در آن شب ( شب قدر ) و همانست كه خدا فرموده است : « و هنگامى كه اجل آنان فرا رسد نه ساعتى تأخير مى كنند و نه ساعتى پيش مى افتند » و همانست كه در شب قدر به ملك الموت معيّن گشته است و اجل ديگر مربوط به مشيّت خداوندى است اگر بخواهد آنرا پيش مى اندازد و اگر بخواهد آنرا به تأخير مى اندازد ) .
معناى اجل مشروط كه موقوف و اخترامى نيز بآن گفته مى شود ، تضادّى با اجل مسمّى ندارد ، بلكه نسبت ميان اين دو نوع ، نسبت مطلق و مقطوع بر مشروط و معلَّق است . اجل مسمّى قطعى و مطلق و غير قابل تغيير است . در صورتى كه اجل مشروط با نظر به امكان فقدان شرط قابل تغيير مى باشد . هر دو نوع اجل معلوم خداوندى است ، زيرا خداوند متعال هر دو را ميداند و همچنين هر دو نوع اجل تابع قوانين و اصولى است كه خداوند متعال در عالم هستى

[١] . تفسير عيّاشى نقل از مأخذ مزبور .
[٢] . مأخذ مزبور .