با کاروان حسینی - ت بینش - جمعی از نویسندگان - الصفحة ٣٤ - بصريانى كه امام عليه السلام به آنان نامه نوشت

ابن نما اين نامه را با اختصار و تفاوت نقل كرده و گفته است: امام عليه السلام نامه‌اى به بزرگان اهل بصره نوشت كه از آن جمله احنف بن قيس، قيس بن هيثم، منذر بن جارود و يزيد بن مسعود نهشلى بودند. نامه را به زرّاع سدوسى و به قولى سليمان، مكنّى به ابورزين، سپرد؛ و در آن چنين آمده بود:

شما را به سوى خدا و پيامبرش فرا مى‌خوانم. همانا سنت از ميان رفته است. چنانچه دعوتم را اجابت و فرمانم را اطاعت كنيد شما را به راه راست رهنمون مى‌شوم. [١]

بصريانى كه امام عليه السلام به آنان نامه نوشت‌

بصريانى كه امام عليه السلام به آنها نامه نوشت چه كسانى بودند؟ آيا همه از دوستداران و شيعيان اهل‌بيت؟ يا طرفداران بنى‌اميه؟ يا افرادى با علايق و گرايش‌هاى گوناگون بودند؟

خوب است كه در اينجا در پرتو حقايق تاريخى ماهيت اين شخصيت‌ها و جهت‌گيرى و تمايلاتشان را آشكار سازيم. شايد بتوان از اين طريق به واقعيت اوضاع روانى و اجتماعى ولايت بصره آن هنگام پى برد. اين كار ما را به شناخت سبب ستايش‌آميز بودن متن نامه امام نيز رهنمون خواهد گشت، چرا كه نوع مخاطب در چگونگى خطاب نيز مؤثر است.

از جمله شخصيت‌هاى مؤثر در جامعه بصره آن روز افراد زير بودند:

١- مالك بن مسمع: وى به بنى اميه گرايش داشت و در جنگ جمل به مروان حكم پناه داد. مالك بن مسمع پس از واقعه كربلا و قتل امام حسين عليه السلام مردم را فرمان مى‌داد كه بيعت با يزيد بن معاويه را تجديد كنند. [٢]

٢- احنف بن قيس: گفته شده است كه او در روزگار پيامبر صلى الله عليه و آله به دنيا آمد، ولى حضور وى را درك نكرد و در سال ٦٧ ه مرد. او فضايل على عليه السلام را از قول ابوذر نقل كرده است؛ و هنگامى كه ابن عباس نامه على عليه السلام را براى اهل بصره خواند، احنف نخستين مردى بود كه او را اجابت كرد و گفت: آرى، به خدا سوگند كه تو را اجابت خواهيم كرد ...

[١] مثير الاحزان، ص ٢٧.

[٢] ر. ك. الغارات، پانوشت ص ٢٦٦ (از مرحوم عبد الزاهر خطيب).