[١]- محمد بن على بن ابى‌طالب؛ كنيه‌اش ابوالقاسم و به لقب مادرش، خوله حنفيه، به ابن حنفيه شهرت دارد. گفته شده است كه خوله از اسيران يمامه بود- كه به دليل دوستى نسبت به على بن ابى‌طالب، به بهانه خوددارى از پرداخت زكات به اسارت درآمد- و چون قصد فروش وى كردند نزد على عليه السلام رفت و حضرت او را به همسرى برگزيد. (ر. ك. تنقيح المقال، ج ٣، ص ١١٤؛ الخرايج والجرايح، ج ٢، ص ٥٨٩؛ قاموس الرجال، ج ٩، ص ٢٤٦؛ بحار، ج ٤٢، ص ٨٤، شماره ١٤؛ و ر. ك. شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، ج ١، ص ٢٤٣). به قولى ديگر وى كنيزى از قبيله بنى‌حنيفه بود و نه از اهل خود قبيله (ر. ك. المعارف، ص ٢١١).

اميرالمؤمنين على عليه السلام، محمد را به كام جنگ‌هاى خويش مى‌افكند، در حالى كه به حسنين عليهما السلام چنين اجازه‌اى را نمى‌داد و مى‌فرمود: او فرزند من است و اين دو فرزندان رسول خداى‌اند. محمد بن حنفيه در سال هشتاد يا ٨١ (ر. ك. تنقيح المقال، ج ٣، ص ١١١- ١١٢) يا طبق آنچه در كمال الدين و تمام النعمه (ج ١، ص ٣٦) آمده است در سال ٨٤ بدرود حيات گفت. شايان توجه اينكه- تا آنجا كه ما جست و جو كرده‌ايم- در جايى ديده نشده است كه على عليه السلام فرزندش محمد را، حنفيه لقب داده باشد؛ چنانكه امام حسين عليه السلام نيز جز در دوجا از او به اين لقب ياد نكرده است: يكم- در وصيتش به او كه در آن آمده است: «به برادرش مشهور به ابن حنفيه» (الفتوح، ج ٥، ص ٢٣ و بحار، ج ٤٤، ص ٣٢٩) و دوم- در يادآورى حادثه‌اى كه محمد نيز در آن حضور داشت، آنجا كه مى‌گويد: «و برادرم محمد بن حنفيه» (بحار، ج ٦٢، ص ١٩٣)؛ لقب حنفيه بر زبان سلمان فارسى نيز جارى شده است (بحار، ج ٢٧، ص ٣٣)، ولى اين لقب بيش از همه بر زبان اصحاب و شيعه جارى است. بلى، در ميان ائمه عليهم السلام، بيش‌ترين كسانى كه اين لقب را به كار برده‌اند، امام صادق و امام باقر عليهما السلام هستند.

شايد سرّ اين كه محمد را از روزگار اميرالمؤمنين عليه السلام به اين لقب خواندند، تا آنكه در دوران امام حسين عليه السلام بدان شهرت كامل يافت، اين بود كه اهل بيت عصمت عليهم السلام مى‌دانستند كه گروهى در آينده نه چندان دور مدعى مهدويت و غيبت ابن‌حنفيه خواهند شد و خواهند گفت كه او همان مهدى موعود است، به ويژه آنكه نام او محمد و لقب او آن طور كه رسول خدا صلى الله عليه و آله ناميده ابوالقاسم است؛ از اين رو تأكيد آنان (به ويژه امام باقر و امام صادق كه اين ادعا به روزگارشان نزديك بود)، براى رفع اين شبهه تأكيد داشتند كه مهدى از فرزندان فاطمه عليها السلام است- چنانكه ثابت و مشهور در روايات منقول از پيامبر صلى الله عليه و آله و اهل بيت نيز چنين است- و اين محمد گرچه با مهدى عليه السلام در نام مشترك است از فرزندان فاطمه عليها السلام نيست.