تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ٩٧ - شرح آيات

چهره اهل آن مى‌شود.

هنگامى كه گناهكاران وارد وادى سقر مى‌شوند، فرشتگان عذاب غليظ و شديد به پيشباز ايشان مى‌آيند ... و آنان مالك دوزخ‌اند و هجده فرشته همراه او، كه چشمانى چون برق جهنده دارند، و دندانهاى پيشينى همچون برجها، آتش از دهانشان بيرون مى‌جهد و فاصله از اين سر شانه تا آن سر آن در هر يك از آنان برابر با مسير يك سال راهپيمايى است؛ كف دست هر يك از آنان همه افراد دو قبيله مضر و ربيعه را در خود جاى مى‌دهد كه رحمت خدا از ايشان دور شده است؛ يكى از آنان هفتاد هزار كس را بر مى‌دارد و به هر جاى از دوزخ كه مأمور است پرتاب مى‌كند. [٨٣] عَلَيْها تِسْعَةَ عَشَرَ- بر آن نوزده تن گماشته‌اند.» اين آيه محتمل چند معنى است

اوّل: معنى ظاهرى كه حكايت از آن مى‌كند كه شماره نگاهبانان سقر نوزده نفر است و اين، در صورتى كه صفت آنان چنان باشد كه صاحب المجمع گفته است، اندك نيست، و خداوند متعال بر آن توانايى دارد كه يك نفر بر سقر بگمارد و اهل آن را به سخت‌ترين گونه عذاب معذب دارد.

دوم: اين كه نوزده تن تنها نگاهبانان دره سقر دوزخند، و بازمانده دوزخ نگاهبان ديگر دارد.

سوم: اين كه، عدد ياد شده شماره فرمانروايان و مديران است و در زير فرمان ايشان/ ٩١ شماره نگاهبانان مى‌تواند چندان باشد كه تنها خدا مى‌داند، و به اين معنى در گفته خداى عزّ و جل بدين گونه اشاره شده است وَ ما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ. و نادان بودن به اين گونه مسائل مشركان را بر آن وا مى‌داشت كه به استهزا بپردازند و به غيب كافر بمانند. ابو جهل روزى گفت: اى گروه قريش! محمّد چنان گمان دارد كه شماره سپاهيان خدا كه شما را در دوزخ شكنجه مى‌دهند نوزده نفر است، و