وَ إِذَا الْبِحارُ فُجِّرَتْ‌- و در آن هنگام كه درياها به هم پيوسته شوند.» بعضى گفته‌اند: معنى «فجّرت» داخل شدن بعضى از آنها در بعضى ديگر است به صورتى كه مجموع آنها به صورت درياى واحدى درآيد، به همان گونه كه كلمه «سجّرت» را در سوره سابق به پر شدن تفسير كرده‌اند، ولى مناسب با شكافتن آسمان و پراكنده شدن و فرو ريختن ستارگان تفجّر درياها است، و خدا دانا است.

[٤] سطح زمين همچون آب دريا حالت تموّج پيدا مى‌كند، و سنگينيهاى زمين از درون آن خارج مى‌شود، و از جمله آنها است اجساد مردگان كه پس از زنده شدن آنها به فرمان خدا، از درون آن بيرون مى‌آيند و بر سطح آن قرار مى‌گيرند.

وَ إِذَا الْقُبُورُ بُعْثِرَتْ‌- و در آن هنگام كه گورها شوريده و زير و زبر شود.» گفته‌اند كه: يعنى واژگون شود و ساكنان آنها بيرون آيند.

[٥] در چنين محيطى، آدمى اعمال خويش را تجسم يافته در برابر خود مشاهده مى‌كند، در صورتى كه نه آسمانى بر او سايه مى‌افكند، و نه كوه‌ها او را پنهان مى‌كند، و دريا و خشكيى براى امكان فرار او وجود ندارد ... اللَّه اكبر كه وضع آدمى در آن روز چه اندازه سخت و دشوار است! عَلِمَتْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ وَ أَخَّرَتْ‌- و هر كس آگاه مى‌شود كه چه چيز از پيش فرستاد يا براى پس از مرگ خود بر جاى گذاشت.» گفتند: آنچه در زندگى خود از پيش فرستاد، و آنچه پس از وفات وى بر جاى ماند همچون سنتى نيكو يا بدعتى مستمر كه پس از او ادامه يافت، و بعضى گفته‌اند: آنچه در آغاز زندگى تقديم كرد، و آنچه بر جاى ماند و در سالهاى اخير عمر خود به تقديم آنها پرداخت ... و اين تفسير به ذهن نزديكتر مى‌نمايد. و به هر صورت كه بوده باشد، اين مسئوليتى است كه در آن روز تجسم پيدا مى‌كند، پس آدمى گاه در مقابل بعضى از كارهاى بد خود متوسل به عذر و بهانه‌هايى مى‌شود، و گاه آنها را به گردن ديگران مى‌اندازد، يا فراموش كند يا خود را به فراموشى مى‌زند و آنها را در دنيا پنهان نگاه مى‌دارد، ولى آنها را در آخرت بدون كم و كاست در