تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ١٨١ - شرح آيات
عقل و ايمان، و شهوتهاى هوا و جهل و انكار بوده كه ميان سپاهيان رحمان و ياران شيطان قرار داشته است.
بدين گونه هر چيز در انسان محتمل دو تمايل و دو رنگ و دو برنامه و دو وجهه است: حق و باطل، خدا يا شيطان، عقل يا جهل، ايمان يا انكار، بهشت يا دوزخ، و چنان مىنمايد كه اين دوگانگى به كلمه أمشاج نزديكتر است، زيرا كه كار دوگانگيها (اختلاط ميان آب مرد و آب زن، يا ميان عوامل مختلف وراثتى از پدران و مادران) مقدمهاى براى اين دوگانگى است، و دليلى بر آن حكمت ابتلاء و در معرض آزمايش قرار گرفتن پس از بيان اين دوگانگى است.
نَبْتَلِيهِ- او را مىآزماييم.» آزمودن در حيات آدمى در آن هنگام صدق مىكند كه وى مختار باشد، و اين بسته به آن است كه/ ١٧٣ آفرينش وى آميخته از دو تمايل و دو آگاهى بوده باشد كه يكى از آنها خير و ديگرى شر است. و براى انسان كه زندگى را مىگذراند و از نعمت وجود بهرهمند مىشود، واجب است كه از اين مطلب آگاه باشد كه ابتلاء و آزموده شدن جزئى از وجود او است، و اگر چنين نمىبود، زندگى وى بى معنى و بىروح و بىهدف مىشد ... و درست به صورت سيب گنديدهاى در مىآمد كه نه مزه دارد و نه بوى خوش، يا آب متعفنى كه نه به درد آشاميدن مىخورد و نه به كار شست و شو و پاكيزه شدن.
مطلق بودن كلمه ابتلاء دليل بر آن است كه آدمى به وسيله هر چيز نيك يا بدى كه با او پيوستگى دارد، در معرض آزمايش قرار مىگيرد، و اولين چيزى كه به وسيله آن آزمايش مىشود، نعمت آفريده شدن است، تا معلوم شود كه آيا از پروردگار خويش كه او را آفريده و خود پيش از آن چيز ياد شدهاى نبوده، سپاسگزارى مىكند، يا با اين نعمت با انكار و كفران رو به رو مىشود؟ امام باقر (ع) گفت: «پيامبر (ص) به على (ع) گفت: بگو كه نخستين نعمتى كه خداى عزّ و جلّ تو را با آن در معرض امتحان قرار داد و آن را به تو بخشيد، كدام است؟
گفت: اين كه او- جلّ ثنائه- مرا كه چيز ياد شدهاى نبودم آفريد، گفت: راست